موسسه مطالعات ایران اوراسیا 9 خرداد 1391 ساعت 13:49 http://iras.ir/vdceoz8w.jh8eoi9bbj.html -------------------------------------------------- عنوان : زبان‌های‌ایرانی‌در‌آسیای‌مرکزی‌و‌قفقاز -------------------------------------------------- متن : منطقه قفقاز که از دوران باستان تا دوره ای متاخر بخشی از خاک ایران به حساب می آمد در قرن نوزده در جنگ های ایران و روسیه از کشور ما جدا شد. قفقاز ناحیه ای در اوراسیاست که از کوهستانی گسترده از تنگه کرچ (Kertch) در دریای سیاه تا شبه جزیره آپشرون (Apchron) یا آب شوران در دریای خزر امتداد می یابد. قفقاز به دو قسمت قفقاز جنوبی موسوم به ماورای قفقاز (Transcaucasie) و قفقاز شمالی موسوم به قفقاز تشکیل شده. قفقاز جنوبی، گرجستان، ارمنستان، آذربایجان و ناحیه کارس (Kars) در ترکیه و قفقاز شمالی که در روسیه واقع شده، جمهوری کاراچای- چرکسیا (Karatchavo-Tcherkessie)، کاباردینو- بالکاریا (Kabardino-Balkarie)، اوستیای شمالی، اینگوش، چچن و داغستان را در برمی گیرند. قفقازستان از نظر رسمی، جمهوری آدیغیه (Adygue)، استافروپول (Stavropol)، و کراسنودار (Krasnodar) را نیز شامل می شود. در جغرافیای سنتی اروپا قفقاز به مثابه جدا کننده اروپا (در شمال) و آسیا (در جنوب) است، اما در جغرافیای گرجستان و ارمنستان این ناحیه کاملا اروپایی در نظر گرفته می شود و در مرز اروپا در آراکس و مرز ترکیه جای می گیرد. در صورتی که قفقاز کاملا اروپایی در نظر گرفته شود، بلندترین گرانکوه این قاره خواهد بود. در قفقاز به زبان های گوناگون و گویش های متفاوتی صحبت می شود که بسیاری از آن ها به خانواده های زبانی باستانی زبان های قفقازی (۶۰ تا ۷۰ زبان) و نیز خانواده هندواروپایی، ترکی- مغولی و سامی تعلق دارند. قفقاز در اشل قومی، یکی از مرکب ترین مناطق دنیا به شمار می رود که ده ها گونه قومی در آن در کنار یکدیگر زندگی می کنند. برخی از این اقوام هزاران سال است که در قفقاز ساکنند و از عمر برخی دیگر مانند روس ها تنها چند قرن می گذرد. این امر یکی از عوامل بحران های کنونی این ناحیه به شمار می رود که البته پژوهش درباره تنش های ژئوپلتیکی قفقاز موضوع مطالعات بسیاری است. از نظر مردم شناختی، جمعیت های قفقاز را می توان به سه گروه اصلی تقسیم کرد: گروه قفقازی که از دوران های ماقبل تاریخ در این ناحیه حضور دارد و اهالی گرجستان، چچن، ابخازستان، اینگوش ها، چرکس (Tcherkesses) ها و اغلب اقوام داغستان را تشکیل می دهد. اقوام هندواروپایی که ارامنه، روس ها (که از قرن هجدهم به این ناحیه آمدند) و اقوام ایرانی (کرد و اهالی اوستیا) و نیز برخی اقوام یونانی را شامل می شود. گروه نوادگان ترک ها یا اقوام آسیای مركزي که در اصل آذری ها، کومیک ها (Koumyks)، مردم کاراچای یا بالکارها(Balkars) را دربر می گیرد. آسیای مركزي آسیای مركزي یکی از مناطق قاره آسیاست که به طور تقریبی میان شرق دریای خزر و غرب چین واقع شده است. این ناحیه به طور دقیق، ازبکستان، قرقیزستان، تاجیکستان و ترکمنستان را شامل می شود. اما به مفهوم گسترده تر، افغانستان، شهرستان چینی زین جیانگ، مغولستان، تبت، قزاقستان و نیز بخش هایی از ایران، پاکستان و جنوب روسیه (شمال قزاقستان، به جز جانب غربی دریای خزر در شمال آذربایجان و گرجستان). آسیای مركزي که از تمامی دریاها دور است، آب و هوایی بسیار گرم در تابستان و بسیار سرد در زمستان دارد. در جنوب غربی این ناحیه، بلندترین رشته کوه های جهان مانند، پامیر، هندوکش و هیمالیا یافت قرار دارد. تاریخچه آسیای مركزي به اجتماعات کشاورز یکجانشین منطقه کپه داغ (Kopet-Dagh ) در هزاره هفتم پیش از میلاد مسیح بازمی گردد. آسیای مركزي، تقاطع واقعی میان تمدن هاست. امروز روشن شده قدیمی ترین ساکنان آن، اقوام هندواروپایی هستند که از غرب آمده اند: تخاریان (Tokhariens)، ایرانیان که هزاره نخست پیش از میلاد، تمامی آسیای مركزي به جز فرورفتگی طبیعی تاریم (Tarim) و مغولستان را تصرف کردند، ونیز گروه هندوآریایی که بعدها در هزاره دوم پیش از میلاد در شمال هند ساکن شدند. نواحی مشهور یونان قدیم، باختر (نقطه ای در ترکمنستان امروزی)، سغدیان، پیرامون سمرقند و خوارزم در جنوب دریای آرال. تمامی نام های فوق ریشه ایرانی دارند. در تمامی این سه ناحیه، از مدت های بسیار دور، تمدن های درخشان یکجانشین وجود داشته که بنیانگذاران آن ها شناسایی نشده اند. جاده ابریشم نیز از آسیای مركزي می گذشت. اغلب گفته می شود این جاده در قرن نخست پیش ازمیلاد گشایش یافته که البته تاریخی غیردقیق است، چه حضور ابریشم چینی در باختر از هزار و پانصد سال پیش از میلاد به اثبات رسیده است. حقیقت اینست که آسیای مركزي سرزمینی است که از مدت های بسیار دور در مسیر داد و ستدها قرار داشته است. از سده های اخیر پیش از میلاد، تاریخ آسیای مركزي با پیشروی قبایل مغول بومی سیبری و مغولستان شرقی رقم می خورد که رفته رفته اقوام هندواروپایی را محو یا به عقب نشینی وادار می کنند. دومین مرحله بسیار مهم تاریخ این ناحیه، پایه گذاری امپراطوری ترک های آبی یا کوکتورک ها(Kktrks) در سده ششم پس از میلاد است. آنان به سرعت تمامی آسیای مركزي را تا سغدیان و باختر تحت فرمان خود درآوردند و در قرن نهم جای خود را به اویغورها دادند. در قرن نهم نیز هجوم قرقیزها (قوم دیگر ترک) آنان را به ترک مغولستان وامی دارد. همچنین در قرن هشتم، اعراب به بخش غربی آسیای مركزي پا گذاشتند و اسلام را وارد این سرزمین کردند. در این میان، دین دیگر ایرانی این ناحیه را از میان بردند که احتمالا اساس زرتشتی داشت. بودایی نیز در اوان میلاد وارد آسیای مركزي شد. از زبان سغدی، تنها یک گویش برجای مانده که در چند دهکده در سواحل رود یغناب (Yaghnob) صحبت می شود. با این همه بسیاری از واژه های این زبان به فارسی امروز رسیده. یکی دیگر از زبان های ایرانی نیز در آسیای مركزي باقی مانده: پشتو که در بخشی از افغانستان و نیز چند گویش قدیمی که توسط اقوام جزء صحبت می شود. منبع ویکی پدیا فرانسه تاریخ زبان فارسی، به قلم دکتر پرویز ناتل خانلری، جلد اول، چاپ چهارم