ابعاد و اهداف اتحاديه اوراسيا و جايگاه ايران

فاطمه عطري

9 اسفند 1390 ساعت 15:16


مقدمه اتحاديه اوراسيا، اتحاديه‌اي است كه براساس ايده روسيه در حال شكل‌گيري است و سنگ بناي آن در قالب اتحاديه گمركي اوراسيا میان سه کشور روسیه، قزاقستان و روسیه سفید اولین بار در اکتبر 2007 نهاده شد. پس از آن در اواسط سپتامبر 2009 سه كشور در خصوص ايجاد تعرفه گمركي مشترك به توافق دست يافتند و در 27 نوامبر (6 آذر) نیز در نشست سران سه کشور در مينسك اين توافقنامه به امضاي روسای جمهوری آن‌ها رسید. بر اين اساس اتحاد گمركي مزبور از اول ژانويه 2010 بوجود آمده و كنترل گمركي بين سه كشور نيز از اول ماه جولاي 2010 برداشته شد. با اين حال طبق اظهارات پوتين ظاهرا قرار است اين اتحاديه به سمت ايجاد چارچوبي براي همگرايي بيشتر در سطح منطقه و ميان كشورهاي عضو حركت كند: ‌«ما ‌بايد ‌از 1 ‌ژانويه ‌سال ‌2010 ‌مسأله ‌بعدي ‌و ‌به ‌مراتب ‌گسترده‌تري ‌را ‌حل ‌كنيم ‌و ‌آن ‌تشكيل ‌فضاي ‌واحد ‌اقتصادي ‌است ‌كه ‌به ‌معني ‌همگرايي ‌عميق‌تر ‌است».[1] وي همچنین گفت که تشکيل اتحاديه گمرکي اوراسيا تا سال 2015 اجرا خواهد شد. با در نظر گرفتن اين نكات به بررسي اتحاديه گمركي اوراسيا و آينده پيش روي آن پرداخته و سناريوهاي محتمل را مورد توجه قرار مي‌دهيم؛ ضمن اینکه نگاهی نیز به جایگاه ايران در شرایط مورد بحث خواهیم داشت. ابعاد و اهداف اتحاديه اوراسيا
درباره اهداف دقيق اين اتحاديه تاكنون مطلبي اظهار نشده و تنها مباحثي كلي بيان شده است. اما در مورد اهداف اتحاديه گمركي اوراسيا كه قرار است به صورت سكويي براي ورود كشورهاي عضو به ساختار وسیع‌تری از همگرايي عمل كند مطالب بسياري اظهار شده است. از مهم‌ترين اهداف این اتحادیه حذف تدریجی قوانین گمرکی داخلی این کشورها در داخل اتحادیه و قرار دادن تعرفه خارجی مشترک در میان کشورهای عضو و هماهنگ‌سازی روندهای گمرکی آن‌هاست. همچنین ایجاد یک فضای اقتصادی مشترک با مجموع تولید ناخالص داخلی 2 تریلیون دلار و جمعیتی 180 میلیونی از برنامه‌های این اتحادیه است. اقدامات انجام شده برای دستیابی به همگرايي و ایجاد شرایط مناسب جهت رشد اقتصاد ملي كشورهاي عضو اتحادية اقتصادي اوراسيا و افزايش سطح همكاري متقابل بين آن‌ها تاثیر مثبت داشته است. به عنوان مثال مبادلة كالا بين كشورهاي عضو اتحادیه بيش از سه برابر افزايش يافت و ميزان آن در سال 2007 به حدود 97 ميليارد دلار رسید. رشد سریع اتحادیه اقتصادي اوراسيا بيشتر ناشي از ايجاد سيستم تجارت آزاد در قلمرو این كشورها مي‌باشد. ديمیتری مدويدیف، رئیس‌جمهور روسیه نیز اعلام کرد که این اتحادیه در آینده به روی اعضای دیگر هم گشوده است. به این ترتیب امكان افزايش اعضاء وجود دارد و البته تاجيكستان و قرقيزستان نیز تمايل خود را برای ورود به اين اتحاديه بيان كرده‌اند؛ ضمن اینکه در سال گذشته روسيه وارد سازمان تجارت جهاني شده است و در صورت ورود قرقيزستان به این اتحادیه دو کشور تعامل بهتري با هم خواهند داشت.
اما در مورد اتحادیه اوراسیا تخمین اهداف و رویکردهای آن بیشتر در حد گمانه‌زنی محسوب شده و یا از اظهارات گاه و بیگاه پوتین برگرفته شده است. با این شرایط از این اتحادیه به عنوان عاملی براي برقراري توازن با اتحادیه اروپا و نیز متوقف ساختن تهاجم چين در آسياي مرکزي نام برده شده است.[2] البته برخي ابتکارات نخست وزير روسيه در جهت همگرايي را بخشي از برنامه انتخاباتي وي مي‌دانند و معتقدند بازگشت پوتين به کرملين در بهار 2012 روندهاي همگرا در فضاي شوروي سابق را تسریع خواهد کرد. اما واقعیت این است که امروزه کشورها برای تاثیرگذاری در عرصه بین‌المللی ناچار به یارگیری‌های منطقه‌ای هستند و روسیه نیز از آنجا که به تنهایی نمی‌تواند بازگشتی به دوران ابرقدرتی داشته باشد؛ بنابراین طرح تشکیل اتحادیه اوراسیا را مطرح کرده است. در این طرح برخلاف دوره شوروی از هزینه‌های اقتصادی سنگین ناشی از مرکزگرایی مسکو خبری نیست و اصل بر ایجاد اتحادیه‌ای داوطلبانه و حمایت از یکدیگر است. از طرفی شرط لازم برای اتحاد داوطلبانه و تداوم همکاری‌ها دستیابی به منافع مشترک است و اگر همه منافع از سوی مسکو جذب شود این اتحاد محکوم به شکست است؛ به‌علاوه اقتصاد کشورهای اوراسیا نیز باید مکمل و تا حدودی همگن باشند تا همکاری‌های بادوام شکل بگیرد. با این وصف احتمالا کشورهای نزدیک به روسیه مانند تاجیکستان، قرقیزستان و ارمنستان نسبت به این اتحادیه نظر مساعدی خواهند داشت. اما کشورهایی مثل ترکمنستان، ازبکستان، گرجستان و جمهوری آذربایجان با احتیاط به آن می‌نگرند. البته در شرایط خوشبینانه‌ای که اشاره کردیم حتی کشورهای بیرون از حوزه شوروی سابق هم ممکن است تمایل پیدا کنند که به این اتحادیه روی آورند و یا حتی بین اتحادیه اوراسیا و اتحادیه اروپا همکاری‌هایی شکل بگیرد. موانع پیش روی اتحادیه اوراسيا
از آنجا که شكل‌گیری این اتحادیه در مرحله اول بین کشورهایی صورت گرفته که با يكديگر اختلافات کمتری دارند، لذا به نظر می‌رسد در مراحل اوليه با چالشی اساسی روبرو نباشد. با این همه جدی‌ترين مانع موجود بر سر راه این اتحادیه در مرحله شكل‌گیری، مشكلات داخلی اعضا؛ به‌ویژه نگرانی سایر اعضا از تسلط روسیه بر آن‌ها و نادیده انگاشتن منافع آن‌ها بود که احتمال ادامه آن در آینده نیز وجود دارد. حداقل تاکنون روسیه سفید آشكارا چنین اختلافاتی را بیان کرده و حتي بحث خروج را نیز مطرح كرد.[3] ‌مناقشه نفتي گسترده بین روسيه و بلاروس نیز به تبع رقابت روسيه و ديگر کشورهاي شوروي سابق در بازار مواد انرژي چالشي است كه هرگز تمام نمي‌شود. این ادعا نیز وجود دارد که پيوستن قزاقستان و بلاروس به اين اتحاديه گمرگي، تنها افزايش چندين برابري قيمت‌ها و افزايش کالاهاي روسي را در بازار اين دو کشور به همراه داشته است. البته اين مساله را مي‌توان از منظر ديگري نگريست: آيا فروپاشي ‌اتحاديه ‌گمركي ‌به ‌ضرر ‌روسيه ‌تمام ‌خواهد ‌شد؟ ‌نورسلطان ‌نظربايف، ‌رئيس ‌جمهور ‌قزاقستان ‌در ‌مراسم ‌امضاي ‌موافقتنامه ‌جديد ‌اتحاديه ‌گمركي تصريح كرد ‌كه ‌«سود ‌اقتصادي اين اتحاديه ‌براي ‌روسيه ‌حدود ‌400 ‌ميليارد ‌دلار ‌خواهد ‌بود ‌و ‌براي ‌بلاروس ‌و ‌قزاقستان ‌بيش ‌از ‌16 ‌ميليارد ‌دلار» و جالب اینكه ‌كسي ‌اين ‌اظهارات ‌را ‌تكذيب ‌نكرد‌. ‌بنابراين ‌سود ‌روسيه ‌از این اتحادیه ‌زیاد خواهد بود.[4]
چندي پيش نيز نخست‌وزيران 8 کشور از 11 عضو جامعه مشترک‌المنافع مدارک مربوط به ايجاد حوزه بازرگاني آزاد را امضا کردند. اين در حاليست كه آذربايجان، ازبکستان و ترکمنستان فعلا از امضاي اين موافقتنامه خودداري کردند و برخی کشورها همچون اوکراین نیز شروطی گذاشتند؛ البته باید توجه داشت که ايجاد حوزه بازرگاني آزاد در سطح جهاني معمولاً در مراحل اوليه با مستثني کردن برخي کالاها همراه است.[5]
در فاز دیگر اگر این اتحادیه به فراتر از اتحادیه گمرکی تسری یابد و بخواهد اعضای بیشتری را شامل شود باید توجه کرد كه مشکلات بین این کشورها نیز کم نیست. مثلا خود کشورهای آسیای مرکزی بدون توجه به همسایگان خود و برای کسب منافع بیشتر حق ترانزیت بالایی دریافت می‌کنند و بنابراین تلاش کشورهای منطقه برای استقلال در ترانزیت تشدید می‌شود. به عنوان مثال قزاقستان، ازبکستان، ترکمنستان و تاجیکستان به منظور ایجاد امنیت در ترانزیت، راه آهن و جاده اضافی احداث می‌کنند که باعث کاهش ظرفیت و حجم حمل‌ونقل برون‌مرزی می‌شود و اتحاديه را دچار اختلاف مي‌كند.
چالش دیگر این است که در هفت هزار کیلومتر مرز مشترک روسیه با قزاقستان چگونه باید مرزها آزاد شود تا کالاها و مسافر به راحتی عبور و مرور کند و آیا مهاجرت‌های کاری مانع از اشتغال اتباع خود کشورها نخواهد شد؟ نقل و انتقال کارگر و ... به درستی انجام خواهد گرفت؟ با توجه به ساختار امنیتی و سیاسی جمهوری‌های شوروی سابق کنترل این امر دشوار است. نتیجه
با نگاهی به این اتحادیه می‌توان دریافت که با وجود اختلافات یاد شده، حداقل تاکنون مشکل چندانی بر سر راه شکل‌گیری اين نهاد میان سه کشور بازگفته وجود نداشته است. البته در نهایت برای قضاوت در مورد موفقیت اتحادیه اوراسیا با همه ابعاد آن باید منتظر شکل‌گیری و نیز روند ورود اعضای جدید به آن باشیم. اینکه آیا ‌اين ‌همكاري‌ها ‌در ‌سطح ‌بيانيه ‌و ‌اسناد ‌مصوب ‌‌باقي خواهند ماند یا آنکه در عمل به وقوع خواهند پیوست، موضوعی است که با گذشت زمان آشکار خواهد شد.‌
در رابطه با جایگاه ایران باید توجه داشت این مساله که اتحادیه مزبور تنها گمرکی باشد و یا فراتر از آن، موجب تفاوت شرایط ایران می‌گردد. از یک طرف قزاقستان، بلاروس و روسيه قرارداد اتحاديه گمركي با هم امضا نموده‌اند و خارج بودن ایران از این حوزه ورود به اين سه كشور را تا حدی دچار مشكل مي‌كند. اما براي عضويت نیز مشکلاتی هم در داخل ايران و هم در داخل اتحادیه وجود دارد. هنوز دقیقا مشخص نیست که آیا ایران نیز می‌تواند عضو این اتحادیه باشد؟ یا اینکه تلاش روسیه برای راه انداختن این اتحادیه و گسترش آتی آن بیشتر در جهت نزدیکی کشورهای همسود است؟ از طرفی چنانچه این اتحادیه همگرایی را در ابعاد وسیع‌تر دنبال کند (با فرض برابر بودن همه اعضا که منجر به موفقیت این اتحادیه گردد) باید توجه داشت که آیا ایران مایل به این نوع از همگرایی است؟ زیرا از برنامه‌هاي تشکيل اتحاديه اوراسيا علاوه بر يکپارچگي سيستم‌هاي اداري اعضا، ايجاد پول واحد در اين منطقه نیز است. از سوی دیگر اختلاف حتی میان اعضای کنونی (تنها سه کشور) در عرصه انرژی، منفعت‌طلبی روسیه و نیز مشکلات بین اعضای احتمالی آینده، موفقیت این طرح را با ابهام روبرو می‌کند.
در عین حال انزوای جغرافیایی فضای داخلی اوراسیا و اخذ ترانزیت بالا توسط این کشورها موجب محدودیت و افزایش هزینه‌های استفاده از سیستم حمل‌ونقل زمینی می‌شود و بنابراین درک ظرفیت بالای ایران در پروسه‌های همگرایی اوراسیا مهم است. این نقش در درجه اول با ظرفیت بالای ایران در انرژی، ارتباطات و حمل‌ونقل مرتبط است؛ ضمن اینکه ایران قادر به ایفای نقش مؤثر و اساسی در حل مسئله انزوای فضای داخلی اوراسیا و پیشرفت روابط متقابل روسیه، چین و کشورهای آسیای مرکزی نیز است. ارتباط ایران به ویژه در بخش حمل‌و نقل با قزاقستان به عنوان یکی از سه عضو اتحادیه گمرکی اوراسیا می‌تواند زمینه‌ساز توجه متقابل ایران و این اتحادیه به یکدیگر باشد. مثلا برای صادرات گندم قزاقستان خطوط ريلي ایران مي‌تواند گزینه مناسبی باشد. در ضمن قرار است راه‌آهني از قزاقستان و تركمنستان وارد گرگان شود كه اترك - بركت نام دارد و موجب تسهيل ترانزيت كالاهاي آسياي مركزي به ايران خواهد شد. با این حال با توجه به اینکه مساله انرژی از مسائل اختلاف‌برانگیز این اتحادیه به شمار می‌رود، ارتباط همگرایی اوراسیا با مساله انرژی و تحول در روابط روسیه، ایران و چین حداقل در شرایط کنونی غیرواقعی به نظر می‌رسد.[6]
منابع
[1]. كاراوايف، 4 اسفند 1388 http://www.iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=9286 [2]. اتحاديه اوراسيا؛ قطب جديد اقتصاد جهاني، سایت خبری تحلیلی ایراس، ۳۰ مهر ۱۳۹۰، http://www.iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=18826 [3]. اتحادیۀ گمرکی اوراسيا، ۳۰ آذر ۱۳۸۸، سایت خبری تحلیلی ایراس، http://www.iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=8851 [4]. الكساندر فرولوف، مناقشة نفتي روسيه و بلاروس؛ ترديد در اتحادية گمركي اوراسيا، 5 بهمن ۱۳۸۸، سایت خبری تحلیلی ایراس، http://www.iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=9068 [5]. اتحاديه اوراسيا؛ قطب جديد اقتصاد جهاني، ۳۰ مهر ۱۳۹۰، سایت خبری تحلیلی ایراس، http://www.iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=18826 [6]. ایران و پروسه‌ چند وجهي همگرایی در اوراسيا، ۲۲ آذر ۱۳۹۰، سایت خبری تحلیلی ایراس، http://www.iraneurasia.ir/fa/pages/?cid=19502 نويسنده: فاطمه عطري


کد خبر: 22227

آدرس مطلب: http://iras.ir/vdcefw8w.jh8wwi9bbj.html

ایراس
  http://iras.ir