توصيه مطلب
۱
 
"نگاهي به دستاوردهاي اجلاس ملي خزر"
گفت‌و‌گو با مهدي سنايي، رئیس کمیته‌خزر
 

ايراس: خزر پهناور‌ترین حوزه‌آبی بسته دنیا و یکی از غنی‌ترین منابع انرژی و سفره پرنعمت و حیات‌بخشی است که در شمال‌ایران گسترده شده و پنج‌کشور پیرامونی آن در استفاده از ذخایر ارزشمند آن سهیم هستند. با این حال ایران تاکنون به دلایل متعددی ازجمله عدم‌تحقق رژیم‌حقوقی متناسب و فراگیر در این دریاچه نتوانسته از این خوان‌نعمت آنگونه که شایسته‌است متنعم شود؛ از این رو موضوع دریای‌خزر یکی از پاشنه آشیل‌های دستگاه‌دیپلماسی کشورمان است که با همه تلاش‌ها و مذاکرات و رایزنی‌ها، دستاورد قابل‌توجهی در سال‌های اخیر به همراه نداشته و هنوز توافق‌خاصی برای تدوین رژیم‌حقوقی دریای‌خزر حاصل نشده‌است. در باور ایرانیان ۵۰درصد سهم خزر از آن ایران است. با این حال از گوشه و کنار مذاکرات و اخبار، اعداد و رقم‌های گوناگونی مانند سهم ۲۰درصدی و یا حتی ۱۳درصدی به گوش می‌رسد. چندی پیش کارگروه خزر کمیسیون‌امنیت‌ملی نشستی با عنوان دومین اجلاس‌ملی‌خزر در بندر امیرآباد مازندران برگزارکرد تا مسائل و معضلات خزر را با حضور وزیر امور‌خارجه، روسا و معاونین دستگاه‌های مرتبط بررسی کند. به همین بهانه گفت‌وگویی انجام داده‌ایم با مهدی سنایی، رئیس کمیته‌خزر کمیسیون امنیت‌ملی مجلس که در ادامه می‌خوانید.
"نگاهي به دستاوردهاي اجلاس ملي خزر"
 

اجلاس ملی خزر با چه هدفی برگزار شد؟ 
خزر از اهمیتخاصی برای کشور و مردم ما برخوردار است چرا که هم از نقطهنظر هویتی، خزر بخشی از تاریخ و هویت ماست و هم از نگاهکاربردی ایران منافع متعددی در دریایخزر دارد. دریایخزر بزرگترین حوزهآبی بسته دنیا یا به تعبیری بزرگترین دریاچه دنیاست. دومین همایش ملی خزر در ۲۸و ۲۹دیماه توسط کارگروه خزر کمیسیون امنیتملی و سیاستخارجی مجلس با هدف مروری بر آخرینوضعیت در بخشهای مختلف مربوط به خزر، ایجاد هماهنگی بیشتر بین دستگاهها و پیگیری مطالبات مجلس در زمینه موضوعات مرتبط با خزر و البته کمک مجلس به دستگاه دیپلماسی و دستگاههایی که در سواحل خزر فعالیت دارند با حضور وزیر امورخارجه و معاونین این وزارتخانه و سایر وزارتخانهها و دستگاههای مرتبط در بندر امیرآباد مازندران برگزار شد.

این اجلاس چه دستاوردهایی داشت؟
در این اجلاس پنجمحور اصلی مورد بحث و بررسی قرارگرفت که در بعضی از این موضوعات ما تاکنون موفقیتهای بیشتری داشتیم و در برخی دیگر نیز نقایص و خلأهایی وجود دارد که باید جبرانشود. یکی از این محورها حوزه همکاریهای امنیتی خزر بود که جمهوریاسلامیایران شدیدا مخالف حضور بیگانگان در خزر است و خوشبختانه چهار کشور دیگر هم در این موضوع دیدگاه نسبتا نزدیکی با ایران و روسیه دارند و در نتیجه این دیدگاههای نزدیک، در دو سال گذشته تفاهمنامه خوبی در زمینه امنیت در خزر به امضای روسایجمهور پنج کشور ساحلی خزر رسیده است و لازم است در آینده نیز به سمت تدوین یک سند امنیت دستهجمعی حرکت کنیم. همچنین ضرورت دارد که ضمن جلوگیری از نظامیکردن خزر حضور نظامی ایران در آن تقویتشود.

در بخش اقتصادی متأسفانه بهرغم پتانسیلها و ظرفیتهای فراوان هنوز پیوندهای وسیع اقتصادی بین کشورهای ساحلی خزر از طریق خزر ایجاد نشده. ایده تاسیس سازمان همکاریهای اقتصادی کشورهای حاشیه خزر ایدهمناسبی است که سالهاست مطرح شده اما عملیاتینشده و باید تلاشکنیم این طرح عملیاتیشود. سومین بحث ما بحث انرژی بود که اگرچه ما در این حوزه تأخیری طولانی داشتیم اما خوشبختانه وزارتنفت و شرکت نفت خزر در این زمینه اقدامات قابل تحسینی انجام دادهاند و در ۲۶۰کیلومتری ساحل و در عمق ۷۰۰متری آب حفاری و به میدان عظیم سردارجنگل دست پیدا کردند و سکوی حفاری امیرکبیر الان دو سال است که بهطور جدی در حال فعالیت است. با این حال باید تلاشکنیم که این فعالیتها افزایش پیدا کند و برنامههای مناسبی هم برای انتقال نفت خزر از ایران از طریق لوله و صادرات انرژی خزر تدوین شود. 

محور دیگر بحث محیطزیست است که در این زمینه هم با موفقیتهایی البته دیرهنگام مواجه هستیم. در این زمینه هم تفاهمنامه خوبی در اجلاس مسکو امضا شد. مهم این است که این تفاهمنامه اجرا و پیگیری شود چراکه بیشترین آسیبپذیری را در این زمینه ایران دارد وضعیت جغرافیای خزر بهگونهای است که آلودگی به سمت سواحل ایرانی خزر هدایت میشوند. آخرین موضوع هم بحث رژیمحقوقی دریایخزر است که ۳۱دوره مذاکره برگزار شده و توفیقاتی هم داشته. در تدوین رژیمحقوقی خزر راهبرد اصلی سندی است که در سال۷۷ در شورایعالی امنیت ملی به تصویب رسیدهاست که بر آن اساس همه دستگاهها باید حاکمیت ایران را در حوزه ایرانی خزر اعمالکنند. علاوه بر این مطالبه مجلس از دستگاه دیپلماسی این است که محدوده زمانی مشخصی برای مذاکرات تعیین شود. چون به هرحال واقعیتهایی در دریایخزر رقم خورده که باید هرچه سریعتر این رژیمحقوقی به سرانجام برسد.

چرا با گذشت چندین سال از بحث رژیمحقوقی دریایخزر هنوز این رژیم شکل نگرفته است؟
من فکر میکنم چند دلیل عمده داشته. ابتدا اینکه کشورهای دیگر یعنی قزاقستان، روسیه و تا حدی آذربایجان منابع میان خودشان را تقسیم کردهاند و دغدغهای در زمینه خزر ندارند و تنها آذربایجان یک مقدار اختلافاتی در زمینه تقسیم منابع با ایران دارد اما بین آذربایجان و روسیه و همچنین آذربایجان و قزاقستان تقسیم منابع صورت گرفته و قزاقستان و ترکمنستان با هم دعوایی ندارند چون خیلی منابع خاصی در حوزه مشترکشان وجود ندارد. از سوی دیگر روسیه که یک طرف اصلی است خیلی علاقهمندی به تقسیم خزر ندارد. چون بزرگترین ناوگان نظامی را در خزر در اختیار دارد و بحث انرژیاش را هم با آن کشورها حل کرده. بنابراین بهطور طبیعی علاقهای به تقسیم بستر و سطح خزر ندارد. یک علت دیگر همین وجود منابع مشترک است که رسیدن به یک توافق مکانیسمی که باید براساس آن بستر خزر تقسیم شود را مشکل میکند. الان روشهای مختلفی بررسی و پیشنهاد شده و با توجه به اینکه سهم ساحلی ایران با این روشها کم میشود درحالیکه باید بخش قابلتوجهی از خزر سهم ایران باشد، خود این موضوع باعث ایجاد اختلاف شده. البته مذاکرات در حال انجام است اما هنوز توافق نهایی حاصل نشده.

ظاهرا چهار کشور شمالی بدون حضور ایران نشستهایی برگزار کردهاند. این موضوع ناشی از چیست؟
البته یک نشست به این شکل برگزار شده که ایران هم به آن اعتراض کرد. آن هم نشست چهارجانبهای بوده که در قزاقستان برگزار شد. ایران هم اعتراض کرد و کشورهای دیگر ازجمله روسیه توضیح دادند که این نشست مربوط به خزر نبوده بلکه مسائل داخلی و مشترک این کشورها مورد بحث و بررسی قرار گرفته است.

اما مهمترین موضوع مشترک این کشورها همین موضوع خزر است. شما باور میکنید که موضوع خزر در این نشست مطرح نبوده؟
بله عرضکردم که ایران در آن زمان معترض شد و فکر میکنم این اعتراض مؤثر هم بود چون این موضوع آنقدر حائز اهمیت نیست که مثلا روسیه روابط خودش را با ایران بهخاطر آن دچار چالش کند. به هر حال این اتفاق ناگواری بود که افتاد و دستگاه دیپلماسی باید فعالتر عمل میکرد. درخصوص تقسیم منابع در میان کشورهای شمالی خزر اگرچه در ظاهر این تقسیم منابع ارتباطی با سهم ایران ندارد و در حوزه مورد ادعای ایران تقسیمی صورت نگرفته اما عملا این تقسیم در آینده میتواند پایه شکلگیری یک عرفحقوقی شود که در تعیین رژیمحقوقی خزر مؤثر است. همه این حرفها را من هم قبول دارم و گفتم منتها در یک قالب دیپلماتیک. 

در اینکه دستگاه دیپلماسی در این موضوع درست عمل نکرد و منفعل بود و نباید اجازه میداد کار به اینجا برسد شکی نیست ولي حال چه میشود کرد؟
بهنظرم راهکار آن گسترش حضور ایران در خزر است. عرض کردم ما یک سند مصوب داریم که به تأیید مقام معظمرهبری هم رسیده و همه دستگاهها باید آن را اجرا کنند و در اجرای آن تردید نکنند و در کنار آن باید حضور ایران را در خزر گسترش داد و مذاکره صرف کافی نیست.

این افزایش حضور شامل حضور نظامی هم میشود؟
به هر حال این حضور باید فراگیر باشد. طبیعتا ایران هم در حوزههای اقتصادی و انرژی و کشتیرانی و محیطزیست و هم درحوزه تجهیزات نظامی باید خودش را در خزر تقویت کند. 

در مورد سهم ایران از خزر اعداد و ارقام مختلفی مطرح میشود. بالاخره سهم ایران از خزر چقدر است؟

خزر یک سند راهبردی دارد که در اردیبهشت سال۷۷ تصویب شده و به تأیید مقاممعظمرهبری هم رسیده و همه دستگاهها باید آن سند را برای اعمال حاکمیت ایران در خزر و تعیین سهم حداکثری ایران از خزر عملیاتی و اجرا کنند و دبیرخانه خزر هم باید با هماهنگی، همه دستگاهها را برای گسترش حضور ایران در خزر منسجم کند.

مشاع بودن سطح خزر بیش از هر کشوری به سود روسیه است که بزرگترین ناوگان کشتیرانی و نظامی خزر را در اختیار دارد. آیا این نوع تقسیم میتواند منافع ایران را تأمین کند؟
بالاخره ما هم باید تواننظامی خودمان را تقویت کنیم. ضمن اینکه مشاع بودن باعث میشود که کشورهای منطقه یک سیاستامنیتی مشترکی را دنبال کنند.

آیا امیدی به تشکیل سازمان همکاریهای کشورهای حاشیه خزر وجود دارد؟
این موضوع در دهه۹۰ مطرح شد و بعدا هم در اجلاس دو سال پیش در باکو سران پنجکشور ساحلی خزر روی آن توافقکردند. بنابراین میشود با یک دیپلماسی فعالتر این ایده را اجرایی کرد.

Share/Save/Bookmark
کد خبر: 27490