توصيه مطلب
۲
 
خروج ازبکستان از سازمان امنیت جمعی؛ دلایل و پیامدها
نويسنده: احسان تقوايي نيا
 

ايراس: با بررسی تحولات سیاست خارجی ازبکستان متوجه ‌این امر می‌شویم که هر زمانی که روابط ازبکستان با غرب و نهادهای غربی خوب بوده، شاهد واگرایی این کشور نسبت به سازمان‌های امنیتی در منطقه آسیای مرکزی و به خصوص ساختارهای روس ‌محور بوده‌ایم و زمانی که روابط اين كشور با غرب دچار تنش ‌شده، تاشكند سعی کرده تا با سازمان‌هایی روس‌‌محور همگرایی داشته باشد. اما این مساله مهم این است که به استثنای وقفه‌ای که در روابط ازبکستان و غرب در سال 2005 رخ داد، به طور کلی همواره شاهد روند رو به رشدی در روابط ازبکستان با آمریکا و به طور کلی غرب بوده‌ایم. اکنون نیز شاهد دور جدی همکاری‌ها میان آمریکا و ازبکستان هستیم، تا جایی که باعث شده این کشور از سازمان پیمان امنیت جمعی خارج شود.
خروج ازبکستان از سازمان امنیت جمعی؛ دلایل و پیامدها
 

ازبکستان و پیمان امنیت جمعی تاشکند
از پاییز ۱۹۹۲ با اوج درگیریها در تاجیکستان رهبران آسیای مرکزی از روسیه خواستند که مطابق موافقت نامه (ماده ۶ موافقت نامه مینسک) و برای حفظ ثبات و امنیت آسیای مرکزی تعهد و مسولیت بیشتری را پذیرا شود. رئیس جمهور وقت ازبکستان که خواهان مداخله مستقیم روسیه در تاجیکستان بود ، بیتوجهی روسیه به مسائل تاجیکستان را موجب بروز مسائل جدی در مرزهای جنوبی دانست و از یلتسین درخواست کرد که به طور جدی و فعال تر با قضیه برخورد کند. 

در پی درخواست رسمی رهبران تاجیک مبنی بر اعطای کمکهای نظامی از طرف کشورهای مستقل مشترک المنافع ، جلسات مشترکی بین رهبران روسیه ، ازبکستان ، قزاقستان ، قرقیزستان و تاجیکستان در اکتبر ۱۹۹۲ و ژانویه ۱۹۹۳ برگزارشد و موافقت نامه تشکیل نیروهای حافظ صلح به تصویب رسید. نیروهای حافظ صلح مرکب از سربازان روسی ، ازبک، قزاق و قرقیزی به تاجیکستان اعزام شدند. در اوایل ماه آوریل ۱۹۹۲ بود که هسته اولیه سازمان دفاعی مشترک در قالب "پیمان امنیت دسته جمعی تاشکند" ایجاد گردید.

در نگاه اول شايد عجيب به نظر برسد كه تعداد زيادي از جمهوريهاي سابق اتحاد شوروي و از جمله ازبکستان در مدت زمان كوتاهي پس از كسب استقلال خود به معاهدهاي پيوستند كه آن را يك بار ديگر در زمينه امنيتي با هم همگرا كرده است. اما به نظر مي رسد كه رفتار اين كشورهاي تازه استقلال يافته در آن زمان كاملا قابل فهم باشد. چرا كه با وجود تجزيه اتحاد شوروي تلاش رهبران ستادهاي كل نيروهاي مسلح اتحاد شوروي به حفظ وضع موجود در بخش نيروهاي مسلح جمعي معتقد بودند.(۱) 

ازبکستان از سال ۱۹۹۲ تا سال ۱۹۹۹ عضویت پیمان امنیت جمعی را دارا بود اما در این سال از این پیمان خارج شد. هرچند مقامات رسمی ازبکستان دلیل اصلی خروج خود از این پیمان را ناکارآمدی آن عنوان کردند، اما کارشناسان مسائل منطقهای بر این باور بودند که خروج ازبکستان از این پیمان به دلیل ایجاد رابطه نزدیکتر با غرب و آمریکا بوده است.ازبکستان که پس از خروج از پیمان امنیت جمعی به اتحادیه گووام پیوسته بود، همواره جهتگیریهای غربی را در دستور سیاست خارجی خود قرار میداد. 

ازبکستان و سازمان پیمان امنیت جمعی
در نشست سران سازمان كشورهاي مستقل مشترك المنافع در ۲۴ مه سال ۲۰۰۰ يك يادداشت تفاهم در افزايش بهرهوري پيمان امنيت دسته جمعي و انطباق آن با شرايط سياسي كنوني امضا شد. كشورهاي عضو توافق كردند كه اقدامات عملي و اجرايي را در زمينه ايجاد يك سيستم امنيت دسته جمعي و ايجاد ساختار كنترلي جديد انجام دهند. نقطه عطف اصلي در ۷ اكتبر سال ۲۰۰۲ شکل گرفت كه كشورهاي عضو منشور كيشنيف به تاسيس سازمان پيمان امنيت جمعي پرداختند. ازبكستان نيز در نشست مينسك در تاريخ ۲۳ ژوئن ۲۰۰۶ به عضويت سازمان پيمان امنيت جمعي درآمد. در ماه مه ۲۰۰۲ پيمان امنيت جمعي به سازمان پيمان امنيت جمعي تبديل شد و منشور اين سازمان در ۱۸ سپتامبر سال ۲۰۰۳ به اجرا درآمد. 

ازبکستان که در این موقع در اتحادیه گووام حضور داشت، به مانند سایر اعضای این اتحادیه به دنبال استفاه از چتر امنیتی این سازمان با حمایت آمریکا بود. اما این عضویت و دوری از ساختارهای روسی دوام چندانی نیافت و با وقوع انقلابهای رنگی در کشورهای پساشوروی وضعیت تغییر کرد. به دنبال شروع امواج انقلابهای رنگی کشورهای غرب شروع به صحبت از تحولات دموکراتیک در ازبکستان کردند که این امر میتوانست موجبات بیثباتی شدید و تغییر رژیم را فراهم آورد. رهبران ازبکستان که به شدت نگران توسعه امواج انقلاب رنگی به کشور خود بودند، به سرعت به تجدیدنظر در سیاست خارجی اين كشور دست زدند و ضمن قطع همکاری نظامی با امریکا رو به سوی روسیه آوردند. نقطه عطف این تغییر را باید در حادثه اندیجان در سال ۲۰۰۵ جستجو کرد. در حالی که کشورهای غربی نسبت به اين واقعه واکنش نشان دادند، روسیه از اسلام کریماف در اين تحولات حمایت کرد. 

كارشناسان امور بين المللي در زمينه عضويت مجدد ازبكستان در سازمان پيمان امنيت جمعي بر اين اعتقاد هستند كه اين كشور در زمان تصميم گيري دوباره براي پيوستن به سازمان پيمان امنيت جمعي به دنبال روابط نزديكتر با مسكو بوده است. پس از خشونت هاي انديجان در سال ۲۰۰۵ و در زماني كه كشورهاي غربي به شدت از ازبكستان انتقاد كردند ، روسيه از ازبكستان حمايت كرد. همين مسئله باعث شد تا ازبكستان به متحد نزديك روسيه تبديل شود و روابط ازبكستان با غرب رو به وخامت بگذارد كه نتيجه اين امر به خروج پايگاه نظامي آمريكا از ازبكستان منجر شد. 

ازبکستان مانعی برای همگرایی در سازمان امنیت جمعی
ازبکستان در طول دوران حضور خود –هم در پیمان امنیت جمعی و هم در شکل جدید این سازمان یعنی سازمان پیمان امنیت جمعی مشکلات و چالش های بسیاری را برای این مجموعه امنیتی به وجود آورد. برخی از این چالش ها و مخالفت هایی که این کشور در روند توسعه این سازمان از خود نشان داده است به این ترتیب می باشد. 

۱-مخالفت ازبکستان با نیروهای واکنش سریع سازمان امنیت جمعی
با وجود این که غالب کشورهای عضو سازمان پیمان امنیت جمعی با طرح روسیه مبنی بر ایجاد نیروهای واکنش سریع موافقت به عمل می آوردند. ازبكستان از پروتكل جد اگانه اي حمايت مي كرد كه در آن به محدود كردن مشاركت سازمان پيمان امنيت جمعي اشاره مي كرد و نيروهاي نظامي در دسترس سازمان پيمان امنيت جمعي را تحت شرايط خاصي و بسته به تصميم گيري سياسي در آن زمان خواهد كرد ، مي كند (۲) 

از منظر برخي كارشناسان، ايراد اين پيشنهادات ازبکستان در مورد ایجاد نیروهای واکنش سریع سازمان پیمان امنیت جمعی و تأكيد بر ضرورت توجه به آنها نشانهاي از رويكرد واگرايانه و اشكالتراشانة تاشكند به روندهاي همگرايانه در حوزة شوروي است كه نمودهاي آن پيش از اين نيز از جمله در خصوص جامعة اقتصادي ارو-آسیا تجربه شده است. لذا، به اعتقاد آنها مقام های تاشکند در رويكرد منطقهاي خود به هیچ وجه مايل به محدود كردن خود در قواعد و چهارچوبهاي سازمانهاي منطقهاي نبودند. 

۲-بی ثبات کردن سازمان امنیت جمعی
بی ثباتی بعضی اعضای سازمان در زمینه همکاری و عضویت شان در این سازمان یکی از مشکلات عمده سازمان پیمان امنیت جمعی به شمار می آید. ازبکستان از جمله کشور های است که با وجود امضای موافقتنامه اولی در مورد تاسیس این سازمان بعدا از عضویت این سازمان خارج شدد. 

۳-مخالفت با تصمیمات یک جانبه روسیه
مخالفت با تصميم های يكجانبه روسيه در سازمان ، يكي ديگر از مشكلات و چالش های سازمان پيمان امنيت جمعي بوده است. در عرصه نظامي اعضاي اين سازمان در چندين مورد با تلاش هاي شتابزده روسيه در جهت گسترش سازمان مخالفت نشان دادند. در فوريه ۲۰۰۹ در نشست سران سازمان پيمان امنيت جمعي ، ازبكستان به مخالفت با ايجاد نيروهاي واكنش سريع پرداخت. 

۴-روابط با ناتو رقیب منطقه ای سازمان پیمان امنیت
روابط كشورهاي عضو سازمان پيمان امنيت جمعي با ناتو آمريكا يكي از چالش هاي اساسي در ميان سازمان پيمان امنيت جمعي به شمار مي رود. . بهبود روابط دوجانبه آمريكا و ناتو با اعضاي سازمان پيمان امنيت جمعي و از جمله ازبکستان همواره سبب واگرايي در ميان اين كشورها شده و از تلاش اين كشورها براي به دست آوردن درجه بالايي از مشروعيت بين المللي به عنوان يك مجموعه امنيتي منطقه اي جلوگيري کرده است. 

علل خروج ازبکستان از سازمان پیمان امنیت جمعی 
کارشناسان در این رابطه اظهار میدارند که اصلاح و تکمیل مقررات اساسی این سازمان از جمله این نکته که کشورهای عضو سازمان پایگاههای نظامی کشورهای خارج از سازمان، در قلمرو سازمان پیمان امنیت جمعی را تنها با رضایت همه کشورهای عضو مستقر میکنند باعث اقدام ازبکستان برای تعلیق عضویت در این سازمان شده است.این در حالی است که سران کشورهای سازمان پیمان امنیت جمعی در سال ۲۰۱۱ به دنبال افزایش تلاش آمریکا برای استقرار نیروهای نظامی خود در قلمرو ازبکستان سندی را تصویب کردند که ایجاد پایگاه نظامی کشور ثالث در قلمرو این سازمان را محدود و ممنوع میکرد.با این حال کارشناسان معتقدند که مقامات تاشکند با هدف به دست آوردن سود بیشتر تمایل دارند که با تعلیق عضویت خود در سازمان پیمان امنیت جمعی زمینه را برای استقرار پایگاه نظامی خارجی در قلمرو این کشور فراهم کنند.ازبکستان تنها کشور عضو این سازمان بوده که از زمان تأسیس تا کنون از تمامی تمرینات و تدابیر عملی در چارچوب این سازمان از جمله مانورهای مشترک نظامی کشورهای عضو سازمان صرف نظر کرده است.

تصمیم مقامات ازبکستان برای تعلیق عضویت و خارج شدن از سازمان پیمان امنیت جمعی مانوری با هدف جلب توجه ناتو به منظور استفاده از خاک این کشور برای خروج از افغانستان تا پایان سال ۲۰۱۴ است. بر این اساس ازبکستان با تعلیق عضویت خود در سازمان پیمان امنیت جمعی به دریافت و کسب منابع مالی کافی در ازای مشارکت در برنامه انتقال تجهیزات و پرسنل نظامی ناتو از افغانستان توسط خاک خود امیدوار است.به گفته این مقام مجلس نمایندگان تاجیکستان، ازبکستان علاوه بر این انتظار دارد که بدون هیچ هزینهای مقدار زیادی از سلاح، تجهیزات و مهمات جنگی ناتو را دریافت کند که این پیمان در مدت بیش از ده سال حضور خود در افغانستان آنها را ذخیره کرده و حال میخواهد از این کشور بیرون ببرد. 

گفته میشود این تصمیم ازبکستان پس ازآن اتخاذ شدکه روسیه درپی فشار پیوسته دیپلماتیک و اقتصادی چین تصمیم گرفت نقش قدرتمند خود را در این منطقه غنی دوباره به دست بگیرد. ازبکستان پیشتر با اعلام اعتراض خود در این باره اعلام کرده بود که این حرکت باعث بوجود آمدن تنشهایی در سطح منطقه شده و حملات جدید گروههای تندرو را به دنبال خواهد داشت. گفته می شود ازبکستان با تعلیق عضویت خود در سازمان پیمان امنیت جمعی امیدوار به دریافت و کسب منابع مالی کافی از غرب در ازای مشارکت در برنامه انتقال تجهیزات و پرسنل نظامی ناتو از افغانستان از طریق خاک این جمهوری است. از طرفی این گمانه مطرح است که عضویت ازبکستان در سازمان پیمان امنیت جمعی مشکلی در راه رسیدن به هدف تاشکند برای دریافت کمک بیشتر از غرب بود که سرانجام با اعلام تعلیق عضویت آن در این سازمان ظاهرا" این نگرانی مرتفع شده است.کارشناسان تصمیم ازبکستان در مورد خروج از سازمان پیمان امنیت جمعی را با خواست و تمایل مقامات این کشور در مورد ایجاد پایگاه نظامی آمریکا در خاک این کشور بی ارتباط نمیدانند. بخصوص که گفته می شود آمریکا با اجرای طرح خروج نیروهای خود از افغانستان در پی زمینه ای برای حضور قدرتمند در منطقه از جمله در یکی از کشورهای نزدیک به مرز چین و روسیه است. 

لذا ایجاد یک پایگاه نظامی در ازبکستان بموازات طرح تعلیق عضویت این جمهوری در سازمان امنیت جمعی از اهداف غرب و ناتو است که تا کنون با خروج ازبکستان از این پیمان یکی از این دو هدف محقق شده است .بازنگری ازبکستان در نگاه به سازمانها و پیمانهای منطقه ای دردو سوی خزر، اکنون به بخش جدایی ناپذیر سیاست خارجی این جمهوری آسیای مرکزی تبدیل شده است. جدا شدن های مقطعی از سازمان پیمان امنیت جمعی و پیوستن به اتحادیه غربگرای گوام درسالهای گذشته وسپس خروج از گوام و پیوستن دوباره به سازمان امنیت جمعی به دلیل نارضایتی تاشکند از عملکرد این ساختارها و تکرار این رفتار، سیاست پاندولی تاشکند را در رفت و برگشت به ساختارهای منطقه ای با رهبری روسیه و امریکا نشان می دهد. 

اکنون نیز علت خروج ازبکستان از سازمان پیمان امنیت جمعی نارضایتی از رفتار سیاست خارجی و امنیتی مسکو اعلام شده است .هر چند که شرکت نکردن ازبکستان در اجلاس اخیر سازمان پیمان امنیت جمعی و نیز مشارکت نداشتن نظامیان ازبک در مانور مشترک سازمان همکاری شانگهای نشانه های اولیه ای از قهر ازبکستان با ساختارهای منطقه ای بود. برخی محافل منطقه این قهر تاشکند را بی ارتباط با آشتی دوباره مقامهای ازبک با نمایندگان دول غربی و نیز نهادها و ساختارهای غربی نظیر ناتو نمی دانند.(۳)
 
عواقب خروج ازبکستان از سازمان امنیت جمعی
خروج تاشکند از سازمان پیمان امنیت جمعی به معنی محدود کردن قابل توجه امکانات روسیه و متحدانش در صحنه عملیات جنگی آسیای مرکزی میباشد. علاوه بر این روسیه امکان استفاده از زیرساخت نظامی ازبکستان را که در اسناد مختلف سازمان پیمان امنیت جمعی پیشبینی شده است، از دست داد. البته خروج ازبکستان از سازمان پیمان امنیت جمعی چالش هایی را برای این کشور نیز به همراه خواهد داشت. تجربه نشان داده است که در منطقه آسیای مرکزی و قفقاز کشورهایی که بخواهند در فازی ضد روسی حرکت کنند، متضرر خواهند شد و سرانجام راهی جز بازگشتن به دامان روسیه نخواهند یافت.همچنین در ازبکستان تضادهای داخلی اجتماعی، قومی و مذهبی فراوانی وجود دارند و زمانی سرانجام بروز خواهند کرد. 

اتفاقي كه ناتو و ایالات متحده با وجود حمایت از رژیم کریموف نخواهند توانست يراي آن چارهجويي كنند. همکاری تاشکند با غرب به نیروهای افراطی بهانه جدیدی خواهد داد تا این رژیم را سرنگون نمایند. بعد از خروج آمریکا و ناتو از افغانستان، ازبکستان میتواند به هدف صدور تروریسم و نفوذ غیررسمی طالبان تبدیل شود. بدیهی است که این کشور آینده دشواری در پیش خواهد داشت.(۴) 

نتیجه گيري
هرچند حوادث آينده باعث خواهد شد تا آمادگي سازمان امنیت جمعی براي برداشتن گامهاي مؤثر و تأمين امنيت اعضاي آن مشخص گردد،اما در حال حاضر هيچ ضمانتي وجود ندارد كه اين سازمان بتواند از عهده وظايف خود برآيد. سازماني كه دو دهه از موجوديت آن ميگذرد، نتوانسته در انجام مأموريت اساسي خود يعني تأمين امنيت اعضاي سازمان موفق عمل كند. اين مساله نتيجه كمكاري اعضاي كليدي سازمان و بهخصوص فدراسيون روسيه است.در زمینه خروج ازبکستان از این سازمان نیز می توان این گونه نتیجه گرفت کهاز مدتها قبل قابل پیش بینی بود که ازبکستان بار دیگر از این سازمان خارج خواهد شد. حتی نیکلای ماکاروف، رئیس ستاد کل نیروهای مسلح روسیه،نیز اعتراف کرده بود که تصمیم تاشکند برای شان ناگهانی نبوده است واز مدتها پیش این تصمیم را پیشبینی ميكردند.

اما نکته مهم قابل اشاره این است که دیر یا زود ازبکستان اشتباه خود را درک خواهد کرد و چون گذشته بار دیگر مایل به از سرگیری عضویت در سازمان پیمان امنیت جمعی خواهد شد.وضعیت آسیای مرکزی همیشه در حال تحول بوده و پس از خروج نیروهای ناتو از افغانستان اوضاع امنیتی در آسیای مرکزی برای زمان طولانی میتواند تشدید یابد و آنگاه مشارکت همه کشورهای این منطقه در نهادی همچون سازمان پیمان امنیت جمعی از ضرورتهای وقت خواهد بود. با این حال سیاست رفت و برگشت ازبکستان سبب شده که هم غرب و هم روسیه به ازبکستان به چشم یک شریک مقطعی و ابن الوقتی بنگرند . 
شاید به همین دلیل است که هیچگاه رهبران ازبک نتوانستند پاسخ مناسبی از واشنگتن و مسکو برای نیازهای اقتصادی /سیاسی و امنیتی دریافت کنند.ناهمسازيهاي تاشكند در اين پيمان كه به تكرار و در مقاطع مختلف اسباب ناراحتي ساير اعضا این پیمان را فرآهم آورده، وضعيتي را در اين سازمان ايجاد كرده كه اين اعضاء از خروج احتمالي ازبکستان از پيمان امنيت جمعي را موضوع با اهميتي تلقي نكنند. 

منابع 
 (1) Saat, j.h,” The Collective Security Treaty Organization”, Conflict Studies Research Centered, Central Asian Series, Vol.۹.No.۵, February ۲۰۰۵.pp. ۱-۲۵
(۲)McDermott, Roger, ”Tashkent and Dushanbe Cautious on CSTO Forces”, Publication: Eurasia Daily Monitor Volume: ۶ Issue: ۲۷ February۲۰۰۹. pp. ۱-۳.
(۳) عضو پارلمان تاجیکستان در گفتوگو با فارس:هدف ازبکستان از تعلیق عضویت در سازمان امنیت جمعی جلب توجه ناتو است، خبرگزاری فارس:جمعه ۹ تیر۱۳۹۱
http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=۱۳۹۱۰۴۰۹۰۰۰۶۷۹
(۴). چالش خروج ازبکستان از سازمان امنیت جمعی،سایت ایراس، دوشنبه ۱۲ تير۱۳۹۱
http://www.iras.ir/vdcdf۵۰x.yt۰oz۶a۲۲y.html 

نويسنده:
احسان تقوایی نیا

Share/Save/Bookmark
کد خبر: 24801