۲
توصيه مطلب
۴
 
بابا ياگا؛ جادوگر قصه‌هاي روسي
 

بابا ياگا؛ جادوگر قصه‌هاي روسي
 

ايراس: "بابا ياگا" جادوگر قصهها و افسانههاي فولكوريك روسي و اسلاویایی است كه در بسياري از قصهها و افسانههاي سنتي و مدرن دنیا حضور دارد. قدرتها، ويژگيها، محل زندگي و موجوداتي كه تحت فرمان او هستند؛ از او كاراكتري رعبانگيز و در عين حال جذاب و اسطورهاي ساختهاند. اغلب تصور ميشود كه بابا ياگا پيرزني است كه به اندازه جنگلي كه تحت تسلط اوست؛ عمر دارد. او در كلبهاي كه بر پاهاي مرغ استوار است؛ در جنگلي كه آن را قلمرو خود ميداند، زندگي ميكند. بر روي چوب جاروي خود پرواز ميكند و جنگل و اطراف آن را تحت نظر دارد. جادوگري و سحر انجام ميدهد. كودكان را ربوده و ميبلعد.

بابا ياگا نه تنها در فرهنگ، هنر و ادبيات روسيه، بلكه در ادبيات و فرهنگ ساير كشورهاي اروپاي شرقي شناخته شده است و نام او نيز از دو بخش "بابا"، كه در بيشتر زبانهاي اسلاوي به معناي پيرزن يا مادربزرگ است، و "ياگا"، كه در زبانهاي پروتو اسلاوي به معني تنبل است، تشكيل شده است و در زبانهاي مختلف تلفظهاي نسبتاً متفاوتي دارد كه رايجترين آنها بعد از بابا ياگا، بابا روجا است.

در ادبيات روسيه، كاراكتر بابا ياگا جايگاه ويژهاي دارد و او را با کمی تفاوت در نقشش، ميتوان در بسياري از قصهها و افسانههاي گوناگون كهن و مدرن روسي يافت. معروفترين قصه روسي كه بابا ياگا در آن حضور دارد "واسیلیای زیبا" است. "واسیلیا" دختركي است كه به اجبار نامادري سنگدلش براي گرفتن "آتش جادويي" به كلبه بابا ياگا ميرود. بابا ياگا براي دادن آتش جادويي به او شرطهاي دشواري قرار ميدهد اما واسیلیا با كمك يك عروسك جادويي، خدمتگزاران نامرئي و سه سواركار؛ موفق ميشود آتش جادويي را به دست آورد و سرانجام با تزار كه مجذوب مهارتهاي او شده است ازدواج ميكند.

همچنين در مجموعه قصههاي كوتاه "آندري پيليپيك"، بابا ياگا با اسم مستعار عمه اگنس به عنوان يك آنتاگونيستِ (شخصیت ستیزهجو) جزئي حضور دارد و پروتاگونيست (قهرمان داستان) به راحتي او را از سر راه بر ميدارد. از قصههاي ديگري كه بابا ياگا در آن حضور دارد ميتوان به قصه "جوزف و کوزا" نوشتهي "ایزاک باشویس سینگر" (نويسنده امريكايي متولد لهستان) اشاره كرد. در اين قصه ظاهر بابا ياگا كه از شخصيتهاي اصلي داستان است به خوبي توصيف شده است. او صورتي گرد دارد با بيني قرمز بزرگ و چشماني تيره و گداخته با كمي ريش و به جاي مو نيز بر روي سرش خار وجود دارد. در رمانِ سینگر، بابا ياگا پادشاه سرزمين و الههاي است كه ساكنين اوليه لهستان براي او قرباني ميكنند.

شخصيت بابا ياگا در اغلب قصهها شيطاني و وحشتناك بوده و آنتاگونيست محسوب ميشود، اما در بعضي قصهها نيز از او به عنوان يك نيروي كمكي براي قهرمان داستان يا راهنماي ارواح گمشده ياد ميشود. با اين كه خلق و خوي او در داستانهاي گوناگون، متفاوت جلوه داده ميشود؛ آنچه در مورد اين كاراكتر هميشه ثابت است هوش و درايت سرشار اوست.

"ولادمير پراپ" (پژوهشگر روسي، مبدع شيوهي ريختشناسي و نويسنده اثر "ريختشناسي افسانههاي قومي و اجدادي") در مورد اين كاراكترِ با قدمتِ افسانههاي روسي ميگويد: او اغلب نقش واهب را در قصه ايفا ميكند (واهب در زبان انگلیسی= donor). واهب در افسانهها شخصيتي تعريف ميشود كه قهرمان اصلي داستان و گاهي اوقات ديگر شخصيتهاي داستان را ميآزمايد و در صورت موفقيتِ شخص مورد آزمون قرار گرفته، وي را با نيروهاي جادويي ياري ميكند.) و اين در واقع به اين معناست كه نقش او پرورنده و مكملي براي قهرمان اصلي داستان است. براي مثال در يكي از قصههاي روسي به نام "مرگ كاشِيِ فناناپذير"؛ كاراكتر بابا ياگا به عنوان يك واهب ايفاي نقش ميكند. در اين افسانه، قصه از اين قرار است كه يك شخصيت شيطاني به نام "كاشِي"، زنان جوان و زيبا را طلسم ميكند و بابا ياگا با دادن يك اسب افسانهاي به يكي از شخصيتهاي داستان، پس از آزمودن او، به آنها كمك ميكند تا كاشِي را سرنگون سازند.

كساني كه به روسيه سفر داشتهاند حتماً جلوهها و تصاويري از كاراكتر بابا ياگا كه در آثار هنري مردمي به تصوير كشيده شده است را مشاهده كردهاند. در روسيه وقتي يك عروسك و يا يك نقاشي به شكل يك جادوگر عجيب و ترسناك ديده ميشود، هر بينندهاي ميداند كه تصويري از بابا ياگا را تماشا ميكند. كاراكتر بابا ياگا نه تنها در ادبيات و هنر كهن روسيه بلكه در ادبيات و هنر مدرن، فيلمها و كارتونهاي روسيه جايگاه شناختهشدهاي دارد. اولین فیلمی که کاراکتر بابا یاگا در آن حضور داشت فیلم "واسیلیای زیبا" بود که توسط "الکساندر رو" ساخته شده است و اولین فیلم ساخته شده در شوروی است که از جلوههای ویژه برخوردار است. جالب توجه است که در این فیلم و دیگر فیلمهایی که در سال های ۱۹۳۰ تا ۱۹۶۰ ساخته شده است(برای مثال فیلم "مارازكو")؛ یک بازیگر مرد به نام "جورجی میلیار" نقش بابا یاگا را ایفا نموده است.

از دیگر فیلمهایی که کاراکتر بابا یاگا در آن به تصویر کشیده شده است میتوان به فیلم " بارتوک باشکوه " اشاره کرد. در این فیلم بابایاگا کاراکتری مشکل است اما آنتاگونیست نیست. در فیلم"سگهای چمنی" ساخته "جان دوگان" نیز بابا یاگا به عنوان یکی از اجزاء طرح اصلی داستان مطرح میشود. در فیلمهای "جک فراست"، "انیمیشن شِرِک برای همیشه"، "اسکوبی دو" و "دختر گمشده" نیز کاراکتر بابا یاگا حضور دارد. همچنین بابا ياگا (اپوس ۵۶) (اپوس اصطلاحی در موسیقی است که به معنی در برگیرنده شماره ردیف آثار هر مصنف به ترتیب تاریخ تصنیف آنها است.) يك شعر سمفونيك است كه در سالهاي ۱۸۹۰ تا ۱۹۰۴ توسط "آناتولی لیادوف"(آهنگساز، رهبر اركستر و معلم روسي) ساخته شده است. اين موسيقي در واقع احضار ملامت جادوگر، دسته جاروي او و پروازش بر فراز جنگل را توصيف ميكند.

كاراكتر بابا ياگا از جذابيت خاصي برخوردار است و از اين رو حضور او را فراتر از قصهها و افسانههاي اسلاوي ميتوان يافت؛ به طوري كه در ادبيات اكثر كشورها كاراكترهايي مشابه بابا ياگا، برگرفته شده از شخصيت او و يا حتي خود او مشاهده ميشود. در سري كتابهاي "خواهران گريم"، نوشته "مايكل باكلي" كه از سال ۲۰۰۵ تا ۲۰۱۲ انتشار يافته است، بابا ياگا كاراكتري است كه در بخشهاي مختلف داستان حضور دارد و كلبه او كه روي پاهاي مرغ بنا شده است و سه نگهبان آن نيز به زيبايي توصيف شدهاند. در فيلم دزد عروسكها، ساخته شده در سال ۱۳۶۸ به كارگرداني محمد رضا هنرمند، نيز شخصيت جادوگر شباهت زيادي به بابا ياگا دارد.

منابع:
Baba Yaga: The Russian Fairytale Witch; She Lives in a House on Chicken Legs!; By Kerry Kubilius, About.com Guide
http://goeasteurope.about.com/od/russianculture/a/Baba-Yaga-The-Russian-Fairytale-Witch.htm
Baba Yaga; From Wikipedia, the free encyclopedia
http://en.wikipedia.org/wiki/Baba_Yaga
نقاشي با موسيقي؛ به نمایشگاه خوش آمدید؛ نوشته شده در دوشنبه دهم بهمن ۱۳۹۰؛ گرد آوري و نگارش: علي امين زاده
http://engineer۲۰۱۰.blogfa.com/post-۴۹.aspx
هنر اسلامي؛ فرماليسم و نئوفرماليسم؛ نویسنده:ايان كريستي؛ برگردان: راضيه سادات ميرخندان؛ يکشنبه ۱۴ فروردين ۱۳۹۰
http://www.ahl-ul-bait.com/farsi.php/page,۱۶۸۰۱A۴۱۷۲۷.html
Vladimir Propp; From Wikipedia, the free encyclopedia
http://en.wikipedia.org/wiki/Vladimir_Propp
Donor (fairy tale); From Wikipedia, the free encyclopedia
http://en.wikipedia.org/wiki/Donor_(fairy_tale)
The Death of Koschei the Deathless; From Wikipedia, the free encyclopedia
http://en.wikipedia.org/wiki/The_Death_of_Koschei_the_Deathless

نويسنده: مونا بقايي، عضو شوراي فرهنگي ايراس

Share/Save/Bookmark
کد خبر: 26413
۱۳۹۱-۰۸-۲۹ ۱۹:۵۲:۲۵
چه وحشتناکه!!! (1344)
 
parsa
۱۳۹۲-۰۹-۱۷ ۲۰:۳۱:۲۸
خیلی مسخرست (1990)