توصيه مطلب
۰
 
"سبقه و گسترة جشن باستاني نوروز" در گفتگوي آقاي ميرشكرايي با ايراس
در گفتگوي آقاي ميرشكرايي با ايراس
 

"سبقه و گسترة جشن باستاني نوروز" در گفتگوي آقاي ميرشكرايي با ايراس
 

ايراس: سرزمینهای نوروز، پهنه گستردهای از مرزهای غربی و شمال غربی چین تا آن سوی میانرودان (بین النهرین) و جای جای تا کنارههای مدیترانه و از ورارودان(ماورالنهر) و قفقاز، تا کرانههای سند و شمال هند و خلیج فارس را در بر ميگیرد. نوروز کهنترین و گستردهترین جشن آیینی همه ملتهای این حوزه گسترده فرهنگی است. ماندگاری هزاران ساله و بدون گسستگی این آیین باشکوه، نوروز را به مهم ترین عنصر هویت مشترک فرهنگی و ارجمند ترین میراث معنوی همه ملتها و گروههای قومی و دینی منطقه تبدیل کرده است. استمرار تاریخی نوروز سبب شده که در طول زمان با اندیشهها، آرمانها و جهان بینیهای گوناگون که در حوزه جغرافیایی آن پدید آمدند، درآمیزد و باری از مجموعه عناصر بنیادین فرهنگی را از گذر تاریخ تا به زمانه ما عبور دهد. مجموعه بزرگ و گوناگون آیینهای نوروزی را باید هر چه بیشتر و هر چه زودتر بشناسیم و بشناسانیم و از کارکرد وحدت آفرین آن در هر چه نزدیکتر کردن ملتهای هم فرهنگی گسترده نوروزی بهره بگیریم. در همين راستا و براي شناخت بهتر آداب و رسوم نوروزي، موسسه مطالعات ايران و اوراسيا (ايراس) گفتگويي را با جناب آقاي محمد ميرشكرايي (شبان)، استاد فرهيخته و رئيس سابق پژوهشكده مردم شناسي ترتيب داده كه مشروح آن در ادامه از نظر ميگذرد؛

جناب آقاي ميرشكرايي، لطفاً بفرماييد سابقه تاريخي نوروز چگونه است و گستره سرزمينهاي حوزه برگزاری جشن نوروز كدامند؟
نوروز تنها "سال جشن"جهان است که با بیداری طبیعت همزمانی دارد. از این رو آغازش با پیشینه رابطه انسان و طبیعت پیوند میخورد و نه با رویدادهای تاریخی، وچنین است که کهن ترین سال جشن جهان به شمار میآید. نوروز در پهنه جغرافیایی گستردهای از آن سوی فُرات تا مرزهای باختری چین و از شمال سرزمینهای آسیای مرکزی و قفقاز تا کنارهها و جزایر خلیج فارس و تا بخش بزرگی از هندوستان، برای بیش از پانصد ملیون مردمان این سرزمینها جشن سنتی، قومیو ملی آغاز سال است. نو روز در پهنه جغرافیایی یاد شده که بر مرزهای ایران کهن فرهنگی منطبق است، خاستگاه سرزمینی دارد و از هیچ فرهنگ دیگری در خارج از منطقه وارد نشده است. همچنین نوروز به هیچ گروه انسانی اعم از گروههای نژادی، قومی، زبانی و دینی خاصی وابسته نیست. و همه این گونه گروهها که در منطقه وجود داشته اند یا هنوز هستند، در بر گزاری جشن نوروز مشارکت دارند از آن تاثیر پذیرفتهاند و بر آن اثر گذاشته اند و در این کنش متقابل وحدت یافته و آن را از عناصر اصلی هویت فرهنگی خود میشمارند.

گستره سرزميني نوروز در طول تاريخ چه تغييراتي داشته است؟
مهاجرت و بده و بستانهای بازرگانی دو عامل عمده در تغییر پهنه جغرافیایی و رواج نوروز در عرصههای جغرافیایی خارج از سرزمینهای اصلی آن بوده است. مثل ایرانیانی که در دورههای مختلف تاریخی به انگیزههای گوناگون به نقاط دیگری از جهان مهاجرت کردند و نو روز را به عنوان پرچم هویت فرهنگی خود به همراه بردند. از این شمارند جمعیتهای مانویان ایرانی که به سرزمینهای شرق و غرب جهان رفتند و نوروز و سنتهای ایرانی را هم همراه باآیین مانی به جای جای جهان بردند و زردشتیانی که پس از اسلام به هند رفتند و امروز به نام پارسیان شناخته میشوند و نیز کسانی که امروزه به کالیفرنیا و ایالتهای آمریکا و سایر نقاط دنیا رفته و ساکن شدهاند. در مورد عامل تبادلات بازر گانی هم گفتنی است که همیشه در کنار تحرکات تجاری عناصر فرهنگی نیز همراه میشوند. برجسته ترین نمونه آن گسترش و تداخل فرهنگها ی مختلف در مسیر جاده ابریشم است. همچنین حضور بازرگانان شیرازی در زنگبار در ساحل شرقی افریقا که نوروز را هم با خود بدانجا بردند.

در مورد جشنها و آداب و رسوم نوروزي در حوزه سرزميني نوروز و خواستگاه فرهنگي و هويت آنها توضيحاتي بفرماييد؟
تدارک برگزاری نوروز به تفاوت رسمهای مناطق مختلف از اواخر بهمن ماه آغاز میشود و تا روزهای پایانی فروردین تداوم مییابد. حتي در مزار شریف افغانستان آخرین روز مر بوط به مراسم نوروز در چهلمین روز بهار است. بنابراین نوروز به لحاظ طول زمان برگزاری آن، دراز مدتترین سال جشن جهان است. مجموعه مراسم نوروز را میتوان به سه بخش پیش از نوروز، شب وروز نو روز و گس از نوروز تقسیم کرد. رسمهای پیش از نوروز در همه جا پاکیزه کردن و آماده سازی خانه و به اصطلاح خانه تکانی و بگفته مردم تاجیکستان خانه بر آری است. همچنین آماده سازی شیرینیها و غذاهای نوروزی و به ویژه پختن "سمنو" به عنوان یک خوراک آیینی از مشترکات همه مردمان کشورهای حوزه نوروز است. از موضوع رسمهای مقدمه نوروز نمیتوان بی نگاه به عید بازارها گذشت.
اسفند ماه به ویپه نیمه دوم آن اوج تحرک اقتصادی جامعه است و سنتهای نوروزی مانندنوکردن وسایل خانه و شگون خرید برای عروس و دامادها و خریید لباس و هدیههای نوروزی به ویژه برای کودکان جانمایه این تحرک اقتصادی است. عید بازارهای نوروزی با آذین بندیها و عرضه کالاهای متنوع و رنگارنگ، مثل محصولات صنایع دستی، زیور آلات، بازیچههای کودکان و غیره به یک فضای شادی آفرین تبدیل میشوند. چهار شنبه سوری و رسمهای گوناگون مربوط به آن و همچنین نمایشهای سنتی خیابانی از مهم ترین و تماشایی ترین بخش رسمهای مقدمه نوروز هستند که در هر جا با آداب و رسمهای همانجا انجام میشوند رسمهای شب و روز نو روز. سنت شب آخرین جمعه سال و شب نوروز، یاد در گذشتگان ونهادن سبزه و شیرینی بر مزار آنها است.
همچنین در همه جا رسم است که باید در شب نوروز همه چراغهای خانه رو شن باشد و اجاق خانه هم، که باید غذای سنتی نوروزی را بر آن نهاده باشند.از کارهای ضروری این شب چیدن سفره نوروزی یا سفره هفت سین استکه معمولا بر عهده بزرگ تر و بخصوص بانوی خانه است. روز نوروز، نخستین روز سال. روز نوروز با لحظه تحویل سال و بنا بر سنت کهن با زمان صبح شروع می شود . ابوریحان در کتاب آثارالباقیه، هنگام بامداد نوروز را فرخنده ترین ساعات روز میداند و مینویسد که: " در این لحظه، سپیده از هرزمان دیگری به زمین نزدیک تر است." سفره هفت سین که مرکب از اجزای نمادین ِ اعتقادی و آیینی است و همه خانواده بر گردآن مینشینند و دیدارهای نوروزی که از نخستین لحظات در همه گروههای خویشاوندی و قومیو در همه ردههای اجتماعی شروع میشود، دو عنصر محوری جشن در روز اول سال است. به جز اینها دادن عیدی یا نوروزانه از رسمهای بسیار مهم و کهن استکه هنوز در همه جا روایی دارد.
بزرگتر خانواده به اهل خانه به ویژه به بچهها نوروزانه میدهد وچنا ن که در گذشته رسم بود بزرگتران طایفه و محله هم به دیگران و اربابان و مالکان به کشاورزان خود عیدی میدادند. امروزه هم عیدی کارکنان دولت و دستگاههای بخش خصوصی بر پایه همین سنت داده میشود .در برابردادن هدیه نو روزی از طرف کوچکتران و زیر دستان هم همیشه معمول بوده است. نمونه تاریخی و شاخص این رسم را در نگارههای هدیه بران در تخت جمشید داریم که کهن ترین نمونه ثبت شده این رسم است. به جز همه اینها عیدی نو عروسان و تازه دامادها و دختران و پسرانی که نامزد دارند از نوروزانههایی است که نمیتواند فراموش شود. این نیز یاد کردنی است که پیشترها از سفره هفت سین تخم مرغ پخته رنگی به بچهها عیدی میدادند که وسیله ای برای بازی پرشورتخم مرغ بازی میشد و بچهها را شادمانه مشغول میداشت.
رسمهای پس از روز نوروز. در روزهای پس از نوروز، دید و بازدیدها، رفتن بهبه گلگشت و سفرهها و بازیهای دسته جمعیو سنتی تاچند روز ادامه مییابد.در فرهنگ سنتی روستایی بسیاری از فعالیتهای زراعی و دامپروری در این روزها آغاز میشود در برخی موارد نخستین اغازها صورت نمادین و نمایشی دارد. مثل شخم زدن و بذر پاشی . نمونههایی از این رسمهای نمایشی در کشورهای دگر پهنه ایران بزرگ فرهنگی از جمله در تاجیکستان و شمال هندوستان نیز معمول است. در روستاها بعضی قراردادهای کار هم در همین روزها بسته میشد،مثل قراردادچوپان، حمامی، دشتبان و کابکاران دیگرکه کارهای خدماتی عمومیرا بر عهده داشتند.
به هر حال همه اینرسمها و فعالیتهایی که در مجموعه سنتها ی نوروزی انجام میگیرد. غروب روز دوازدهم به پایان میرسد. شب و روز سیزدهم نوروز، در ایران، اوج شادمانیها و رسمهای سنتی نوروز است.روز سیزده در همه جا مردم به باغ و صحرا میروند، سفرههای مشترک میاندازند. و" من "های خود را در" ما " جمع رها میکنند. غروب سیزده به عنوان آخرین رسم نو روزی سبزههای سفرههای هفت سین راکه نماد سرسبزی است به آبهای روان میسپارند، که آبن ماده جاری ِ روشن زندگی و روز سیزده در گاه شماری کهن ایرانی روز" تیر"و روز " تیشتر" و در پیوند با آب و باران و روز خجسته ای است و هیچ با باور بیگانه بد شگونی نسبتی ندارد.

تاثير نوروز بر هنرهایی از گونهی نمایش، موسیقی، آواز، سخنوری، شعر، سرود، نگارگری و هنرهای دستی چگونه بوده است؟
جشنها در ذات خود با هنرهای گوناگون در ارتباطند و نوروز در این میان جایگاه ویژهای دارد. مردم در این روزها فرصت و فراغتی دارند تا با پرداختن به جلوههای گوناگون زیبایی که تجلیات هنرها هستند شادی جشن نوروز را بیفزایند. صورتهای مختلف نمایشهای شاد سنتی، رسمهای پیشباز نوروز رسمهای پس از نوروز گواه دلبستگی عامه مردم به این هنرها است. همچنین است در مورد موسیقی که از دوره ساسانی از نام لحنهای موسیقی نوروزی در آثار مکتوب ِ بر جا مانده و نیز در سنتهای مردمیخبر داریم. در مورد هنرهای دستی نیز نوروز همیشه از عوامل رشد و گسترش این هنرها بوده است. زیرا سنت حرید انواع هدیههای نوروزی و به ویژه شگون خرید زیور آلات برای عروسان از بازارهای نوروزی و نیز خرید لوازم خانگی مسین برای جهاز دختران و مانند اینها، رونق بازار نوروزی را با رونق کار هنرمنذان سازنده این ساختهها همسو کرده است.

سياست گزاريهاي فرهنگي كشورمان در راستاي پاسداشت و احیای میراث معنوی، آیینهای مشهور و شناختهشده ایرانی را چگونه ارزيابي ميكنيد؟
اگرچه هنوز جشنها آیینهای بزرگ ایرانی مثل مهرگان و سده و دیگرها برای ثبت در فهرست میراث جهانی پیشنهاد نشدهاند، اما گام نخست در اقدام به ثبت ملی این آیینها برداشته شده است. که البته شایسته توجه بیشتری است. ولی به طور کلی سیاستگزاری پژوهشگاه میراث فرهنگی در راستای این شاخه از میراث فرهنگی کشورمان خوب و ثمر بخش بوده است. به طوری که طی چند سال گذشته ۹ اثر فرهنگی غیر مادی به نام ایران در فهرست جهانی یونسکو به ثبت رسیده است.

برگزاري جشنهاي جهاني نوروز را چگونه ارزيابي ميكنيد؟
جشنهای جهانی نوروز در هر سطحی که برگزار شود موجب شناساندن نوروز به عنوان یک آیین کهن و عنصر هویتی وحدت آفریندر میان ملتهای منطقه و موجب معرفی ارزشهای نهفته در فرهنگ سرزمینهای نو روزی است و بی تردید مفید خواهد بود. این نکته گفتنی است که اگر چه نوروز در تمام کشورهای حوزه گسترش آن، جشن سنتی وسر آغاز سال است اما تنها در ایران و افغانستان با تقویم رسمی هجری خورشیدی مطابقت دارد. در دیگر کشورهای حوزه نوروز، سال رسمیدولتی با گاهشمار میلادي سنجیده میشود.

با تشكر از آقاي ميرشكرايي كه وقت خود را در اختيار موسسهي ايراس قرار دادند.

تنظيم: زينب نجفي

Share/Save/Bookmark
کد خبر: 24065