توصيه مطلب
۲
 
سیکا و آینده تعامل و همکاری در آسیا
نویسنده: احسان تقوایی نیا
 

ایراس: کنفرانس تعامل و اعتماد سازی در آسیا (CICA) انجمن بین دولتی برای ارتقاء همکاری در جهت ارتقاء صلح، امنیت و ثبات در آسیا است که تاکنون چندین دور آن برگزار شده و امسال نیز قزاقستان میزبان سران اعضای این انجمن بوده است. کنفرانسی که بسیاری در دستیابی به اهداف آن، که تعامل و اعتمادسازی میان اعضا است، تردید دارند. یادداشت زیر همزمان با برگزاری این نشست در قزاقستان و به همین منظور تنظیم شده است.
سیکا و آینده تعامل و همکاری در آسیا
 

مقدمه
روند تحولات در آسیا و آینده آن در سالهای اخیر به یکی از موضوعات بحث برانگیز در سیاست بینالملل تبدیل شده است. توسعه سریع کشورهای آسیایی پیامدهای مختلفی در حوزههای متفاوت روابط بینالملل داشته و خواهد داشت. 

تحولات دو دهه اخیر در آسیا را میتوان برساختهای اجتماعی در نظر آورد که واجد ساختارهای ذهنی و مادی متعدد و متداخلی است که دوران شکلگیری، رشد و توسعه خود را با سرعتی بهمراتب بیش از دوران ظهور تمدن مدرن غرب طی میکنند. از آنجا که ساختارهای ذهنی و مادی در آسیا هنوز به طور کامل تکوین نیافتهاند، درک ظرفیتهای چند بعدی آنها از یک سو و هدایت این توانمندیها از سوی دیگر، بسیار ضروری میباشد.
 
ساختارهای ذهنی آسیای نوظهور مبتنی بر "تعاملات"، "اصول، قواعد و هنجارهای حاکم بر این تعاملات" و نهایتاً "هویتهای" ایجاد شده ناشی از این تعاملات هستند؛ و ساختارهای مادی نیز بر منافع عینیِ عمدتاً اقتصادی و امنیتی کشورهای آسیایی دلالت دارند. این دو دسته از ساختارها در تعامل با یکدیگر، کلیتی بنام آسیای نوظهور را شکلمیدهند که میتواند به تقویت هویت در آسیا و شکلگیری نوعی همبستگی آسیایی بینجامد. 

مهمترین نکته در مدیریت تغییر در آسیا حفظ و تقویت فضای همکاری موجود در میان کشورهای این منطقه است، زیرا مدیریت چنین تغییرات گستردهای جز در پرتو تجمیع ظرفیتهای کشورهای ذینفع میسر و مؤثر نخواهد بود. 

به بیان دیگر، اگر در چنین شرایطی کشورهای منطقه به طور فردی پیگیری منافع خود باشند، نه تنها بهرهگیری مطلوب از پیامدهای مثبت تغییرات امکان چندانی نخواهد داشت، بلکه احتمال تحقق تبعات منفی تغییر نیز مضاعف خواهد شد. فروپاشی شوروی و باز شدن عرصه برای حضور کشورهای جهان و به ویژه کشورهای غربی در منطقه آسیای مرکزی و حوزه دریای خزر بر اهمیت آسیا بیش از پیش افزوده است(۱) 

شکل گیری کنفرانس تعامل و اعتماد سازی آسیا 
کنفرانس تعامل و اعتماد سازی در آسیا (CICA) انجمن بین دولتی برای ارتقاء همکاری در جهت ارتقاء صلح، امنیت و ثبات در آسیا است.از آنجا که امروزه امنیت یک فرایند زنجیره ای است که مناطق مختلف جهان هر کدام می توانند سهم خود را در بهبود و افزایش آن ایفا کنند و همچنین با توجه به وجود فرایندهای همگرا کننده ای که در سیکا وجود دارد، طبیعتا این کنفرانس می تواند با نزدیک کردن ایده های بازیگران عضو، از ظهور و بروز سوء برداشت های رفتاری که از شکل گیری توافق انتظارات جلوگیری به عمل می آورد را کاهش داده و جهان معنایی انان را به هم نزدیک تر کرده و تکانه های تحرک بخش سیاست خارجی آنان را به سوی عمل گرایی بیشتر در جهت تامین امنیت جهانی سوق دهد. 

كنفرانس تعامل و اعتمادسازي آسيا با هدف ايجاد ساز و كاري براي گفتگو و تعامل میان كشورهاي آسيايي در سال ۱۹۹۶ با عضويت ۱۷ كشور آسيايي تأسيس شد. ایده برگزاری CICA برای اولین بار توسط نورسلطان نظربایف، رئیس جمهور قزاقستان پیشنهاد شد. 

نظربايف در چهل و هفتمين نشست مجمع عمومى سازمان ملل متحد در نيويورک در دسامبر ۱۹۹۲ و در شوراى همکارى آتلانتيک در فوريه ۱۹۹۳، طرح تشکيل سازمانى جديد را براى همکارى در زمينههاى اقتصادى و قسمتى که مىتوانند بنيانى براى ساختار جديد امنيتى در قاره آسيا که با مشکلات عديده دست به گريبان است، باشد، ارائه نمود.
 
اهداف تشکیل سیکا
نور سلطان نظربایف رئیس جمهور قزاقستان در چهل و هفتمین اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل متحد در اکتبر ۱۹۹۲ طرح ایجاد سازمانی متشکل از کشورهای آسیایی را برای ارتقای روابط دو جانبه و همکاری میان کشورهای آسیایی با هدف ایجاد ثبات و برقراری امنیت در منطقه مطرح نمود. 

نور سلطان نظربایف رئیس جمهور قزاقستان در توجیه طرح خود برای ایجاد کنفرانس تعامل و اعتماد سازی در آسیا بر عواملی از قبیل پایان دادن به جهان دو قطبی؛ توسعه پدیده جهانی شدن و پیامدهای آن؛ روند تدریجی منطقهگرایی در سیاستهای جهانی؛ تحول کیفی در اکثر کشورهای آسیایی؛ مسائل مشترک مبتلا به کشورهای منطقه تاکید داشت.
 
بهمنظور عملى و اجرائى ساختن ايده تشکيل ساختارى جديد در امور امنيتى و همکارى ميان کشورهاى آسيائي، اقداماتى در سه مرحله صورت گرفت که هر يک از اين مراحل گامى به جلو جهت دستيابى به هدف موردنظر بود.
 
بهمنظور شناسائى راههاى عملى اجراء توافقات بهدست آمده در نشستهاى کارشناسي، کشورهاى شرکتکننده در اين نشستها، اقدام به تشکيل گروه ويژه کارى نمودند که عمدهترين هدف تشکيل آن، فراهم نمودن مقدمات تشکيل کنفرانس وزراى خارجه کشورهاى عضو بود.
 
نخستين نشست گروه ويژه کارى در مارس ۱۹۹۵ با شرکت سفرا، کارداران و سرکنسولهاى مقيم آلماتى و کارشناسانى از کشورهاى عضو برگزار گرديد. همچنین در جريان نشستهاى گروه ويژه کارى (۹۹ - ۱۹۹۵) موضوعات مهمى چون ”اجراء رويهها“، ”سند اصول“ و ”ساختارها و نهادهاى سيکا“ مورد بحث و بررسى قرار گرفت.(۲) 

دستاوردهای سیکا
پس از ارائه طرح کنفرانس تعامل و اعتمادسازى در آسيا از سوى رئيسجمهور قزاقستان، چندين نشست کارشناسى با حضور کارشناسان وزارتخانههاى امور خارجه کشورهاى آسيائى برگزار شد. 

یکی از نشست های مهم کنفرانس تعامل و اعتماد سازی در آوریل سال ۱۹۹۳ بود که نخستين نشست کارشناسى کشورهای عضو با حضور کارشناسان ۱۲ کشور برگزار گرديد. دومین نشست های کنفرانس نیز در آگوست و سپتامبر ۱۹۹۳ و سومین نشست آن در اکتبر ۱۹۹۴با حضور کارشناسان ۲۹ کشور برگزار گردید.
 
عمدهترين دستاورد اين نشستها موافقتنامه مشترکى بود که در آن تصريح شده بود مشکلات موجود در منطقه مانعى در راه دستيابى به رهيافتهاى مشترک در مورد نگرانىها امنيتى و همکارى ميان دولتهاى منطقه باشد.
 
آینده سیکا با نظر به چالش های درونی
اما با مروری بر تحولات رخ داده در این کنفرانس به این نتیجه می رسیم که این کشورها دارای اختلافات زیاد ارزی و مرزی با هم هستند و تاکنون علی رغم تلاش های نسبی که از سوی برخی از کشورهای این کنفرانس انجام گرفته است، به طور کلی اعتماد سازی خوبی بین سران کشورهای عضو به وجود نیامده است.
 
شاید بتوان گفت بیشتر رهبران سیاسی کشورهای عضو از برگزاری چنین کنفرانس هایی اهداف دیگری غیر از آن چیزی که در اساسنامه آنها ذکر شده است را در سر می پرورانند. بدین گونه که برخی از کشورها در زمان برگزاری چنین نشست هایی به تبلیغ مواضع سیاسی کشور خود می پردازند. 

طرفداران ”سیکا“ معتقدند که برای اولین بار در آسیا مجمعی دائمی برای همکاریهای دو جانبه و چند جانبه در مورد مسائل کلیدی امنیت بینالمللی از جنگ علیه تررویسم گرفته تا خلع سلاح هستهای، تشکیل شده است.
 
با توجه به اینکه شرایط ژئوپولیتیک و امنیتی در آسیا و جهان به سرعت در حال تغییر و تحول میباشد و از سوی دیگر از اوائل دهه ۱۹۹۰ ما شاهد حرکت مستمر قدرت و نفوذ به سوی آسیا بودهایم، لذا پیشبینی میشود که مرکز ثقل ژئوپولیتیک جهانی و امور ژئو اکونومی به تدریج به سوی آسیا انتقال یابد. اقتصاد چین و هند با رشد سریع خود نامزد احراز مقام دومین و سومین قدرت اقتصادی جهان پس از آمریکا طی ۱۵ سال آینده میباشند.
 
به این ترتیب و در چنین شرایطی که هر یک از بازیگران مهم در آسیا سعی در نقشآفرینی، ارتقای نقش خود و یافتن جایگاه مناسبی در ساز و کارهای نوین دارند، جا دارد جمهوری اسلامی ایران نیز با عنایت بیشتر و با اتخاذ رویکردی مناسب به تعامل سازنده با این تشکلهای منطقهای بپردازد که مسائل صلح و امنیت را در دستور کار خود دارند. 

همچنین بهرهبرداری از فرصتهای جانبی که در حاشیه چنین اجلاسهایی به وجود میآید، امری ضروری است. نمونه این امر تلاشهای روسیه، چین و هند برای تحکیم روابط با قدرتهای آسیایی و پیشبرد اهداف سیاست خارجی خود در حاشیه اجلاس مزبور میباشد.
 
فرصت های حضور ایران در اجلاس سیکا
آغاز به کار اجلاس اخیر سیکا در قزاقستان با حضور ایران موضوع جدیدی نبوده و امری است که همه ساله با حضور کشورهای عضو برگزار می شود. حرف و حدیث هایی که درباره اهمیت اینگونه اجلاس ها و حضور ایران و تأثیرات آن برای کشور وجود دارد، کم نیستند اما حیات سیاسی، اقتصادی و فرهنگی هر کشوری ایجاب میکند که با سازمانهای بین المللی تعامل داشته باشد.
 
هدف از برگزاری چنین اجلاسی و در رأس تمام اهداف، ایجاد تعامل بین کشورهای آسیای متحد است. حضور وزیر خارجه ایران در این اجلاس هم به منظور برقراری تعاملات بیشتر با همتایان سایر کشورهای آسیایی بوده و در کنار آن قصد داشت مواضع ایران در امور بین الملل را مطرح کند تا بتواند به برخی از آنها نیز دست یابد.
 
به طور کلی به نظر می رسد در ارتباط با کنفرانس تعامل و اعتماد سازی در آسیا نکات چندانی وجود نداشته باشد که امکان مانور روی آنها وجود داشته باشد و اغلب محورهای این گونه اجلاس ها از پیش تعیین شده است.اما این کنفرانس می تواند برای کشورهای عضو و از جمله ایران موجب خلق فرصت ها شود.
 
لازم به ذکر است اجلاس سیکا اعضایی مانند اسرائیل را دارد که برخی سعی دارند بر این قضیه پوشش دهی داشته و حواشی ایجاد کنند. از نظر برخی از صاحب نظران حضور ایران و اسرائیل در یک اجلاس امری جدید نبوده و پیش از این هم شاهد وقوع آن بوده ایم. این دو کشور مانند سایر اعضا با اهداف خود در اجلاس سیکا شرکت کرده و مجمع را دچار حساسیت نخواهد کرد. 

از طرف دیگر به باور برخی از کارشناسان امور بین الملل حضور کشورهايی مانند ايران، اسرائيل در اين کنفرانس اهميت چندانی به کنفرانس نمي بخشد. عمده شرکت کننده اين کنفرانس دو قدرت بزرگ آمریکا و روسیه هستند و کشورهاي ديگر تاثيرچنداني در پروسه اين کنفرانس نمي گذارند. تمام اين کشورها مي دانند به خاطر بضاعت محدود نظاميشان تکيه گاه عمده شان روسيه و آمريکا است. کنفرانس عمدتا در حاشيه مساله امنيت آسياي مرکزي به پا شده و آسياي مرکزي است که در حال حاضر در اولويت قرار دارد.
 
بنابراين عمده بحث و اهميت اين کنفرانس آسيای مرکزی و امنيت و نوعی همکاری بين کشورهای آسيای مرکزی خواهد بود. علاوه بر این با توجه به اين که کشورهايي با نظراتي متضاد درباره تروريسم و اينکه تروريسم اصولا چه هست در اين کنفرانس شرکت دارند، این سوال پیش می آید که اين کنفرانس تا چه حد می تواند کارايي و تاثير داشته باشد. در پاسخ باید گفت براي شرکت کننده در اين کنفرانس دو کشوري که حداقل صدای بيشتری در اين کنفرانس دارند يکی ايالات متحده آمريکا است و ديگری روسيه است و هر دو کشور در مساله مبارزه با تروريسم همصدا و هم رای هستند.
 
بنابراين عمده شرکت کنندگان اين کنفرانس اين دو قدرت بزرگ هستند و کشورهاي ديگر حتی اگر نظر مخالفی هم داشته باشند و نظرهايی نه چندان همسنگ اين نظرها تاثير چندانی در پروسه اين کنفرانس نمی کند.
 
جمهوری اسلامی بر این باور است که همکاری های بین المللی بهترین راه برای بسیج و جهت بخشیدن به مبارزه جمعی با تسلیحات کشتار جمعی به ویژه سلاح های هسته ای، قاچاق مواد مخدر، جرایم سازمان یافته فراملی، بیماری های همه گیر، بی سوادی، فقر، اثرات منفی تغییرات آب و هوایی، خشونت و تروریسم و نیز پرداختن به علل ریشه ای به خشونت و تروریسیم است.
 
براین اساس همبستگی منطقه ای و فعالیت های مبتنی بر اجماع مانند توسعه حمل و نقل، ایجاد کریدورهای حمل و نقل، همکاری در زمینه انرژی، مدیریت منابع آب و نیز همکاری های اقتصادی و فرهنگی می تواند راه را برای درک بیشتر، صلح و ثبات در منطقه هموار کند.
 
نتیجه
شرکت کنندگان کنفرانس اعتماد و تعامل سازی همواره موافقت خود را با تدابيري براي تبادل اطلاعات در زمینه مبارزه با تروريسم، جدايي طلبي و افراط گرايي به کار گرفته اند.”سیکا“ به عنوان یک سازمان منطقهای جدید در امور امنیتی از همان ابتدا با چالشهای از قبیل وجود اختلافات ارضی میان برخی از اعضا و تعدد مناقشات در آسیا؛ مسائل مربوط به خلع سلاح و کنترل تسلیحات (که ناشی از کمبود اعتماد میان کشورها میباشد و به انباشت تسلیحات و از جمله تسلیحات کشتار جمعی منجر میگردد)؛ راههای متفاوت توسعه و دیدگاههای خاص کشورهای عضو مواجه بوده است. در پایان باید گفت گسترهای از کشورهای مهم منطقه که برخی از آنها چندان روابط خوبی نیز با یکدیگر نداشتهاند در کنفرانس تعامل و اعتماد سازی آسیا حضور دارند. اما این که آیا این کشورها تاکنون توانسته اند به اعتماد سازی و تعاملی که در بدو تاسیس این کنفرانس به آن اشاره شده بود، دست یابند جای تردید دارد.
 
پی نوشت ها
(۱).واعظی،محمود،تغییر در آسیا؛ به سوی همکاری و هویت مشترک،معاونت پژوهشهای سیاست خارجی مرکز تحقیقات استراتژیک،۱۳۸۶.
(۲).ثقفی عامری،ناصر،اجلاس وزرای خارجه کشورهای عضو کنفرانس تعامل و اعتمادسازی(سیکا) معاونت پژوهشهای سیاست خارجی مرکز تحقیقات استراتژیک،۱۳۸۳. 

نویسنده: احسان تقوایی نیا، کارشناسی ارشد مطالعات منطقه ای از دانشگاه تهران و عضو شورای نویسندگان موسسه ایراس

Share/Save/Bookmark
کد خبر: 25831