توصيه مطلب
۰
 
سوگواری‌ها و آئین‌های سنتی
 

سوگواری‌ها و آئین‌های سنتی
 

جشنها و مراسم سنتي و آئينی از عناصر اصلي هر فرهنگ است كه فرهنگ و جامعه را استواري و استحكام مي بخشند. مراسم پيوندهاي همه جانبه با مجموعه يك فرهنگ دارند ودر هرگوشه اي يك نوع از مراسم به شكل خاصي اجـــرا ميشود.

مراسم موجود
۱. مراسمي كه در طول يك سال شمسي انجام ميگيرد كه بيشتر شامل رسوم بازمانده از پيش از اسلام هستند كه با ورود دين اسلام انطباق و سازگاري داشتند و نمونههایی از آن عبارتند از:
• چهارشنبه سوري
• نوروز
• جشن مهرگان
• جشن يلدا 

۲. مراسمي كه در گردش يك سال قمري اجرا ميشود اين مراسم عمدتاً مذهبي و اسلامي مي باشد. مراسمي كه درطول يكسال قمري اجرا ميشود عبارتند از:
• مراسم ماه محرم
• روضه خواني
• دسته گرداني
• مراسم شام غريبان
• تعزيه 

۳. مراسمي كه درطول زندگي يك فرد انجام ميشود كه شامل كليه مراسمي است كه قبل از تولد فرد تا پس ازفوت او انجام ميشود.
• مراسم كودكي
• مراسم ازدواج
• مراسم مرگ 

۴. مراسمي كه متعلق به هيچ كدام از سه گروه فوق نيستند و به لحاظ مختلف اجرا ميشوند مثل مراسم طلب باران. 

• ساير مراسم
(از آنجا که به مراسم موجود در یک سال شمسی که شامل جشنهای ایرانی می باشند، در قسمت جشنها خواهیم پرداخت، از تکرار آنها در اینجا خودداری می کنیم.) 
• مراسمي كه در طول يكسال قمري اجرا ميشود.
اين مراسم عمدتاً مذهبي و اسلامي هستند. مانند مراسم ماه محرم و صفر – ميلاد حضرت رسول- ولادت حضرت علي، عيد مبعث، ولادت حضرت امام زمان، شهادت حضرت علي، عيد فطر، عيد قربان، عيد غدير. عيد فطر و قربان بين پيروان مذهب تسنن مثل اهالي تركمن صحرا و مردم كردستان و مردم بلوچستان بسيار باشكوهتر از ساير نقاط برگزار ميشود. 

مراسم ماه محرم
اين مراسم بسيار متنوع است همه اقشارمردم درآن شركت ميكنند و گروهي نيز سازمان دهنده مراسم هستند و گروهي اجراي مراسم را بعهده مي گيرند و گروهي ناظر براين مراسم هستند گونههاي مختلف مراسم ماه محرم عبارتند از روضه خواني، دسته گرداني، تغزيه خواني، مكان تعزيه.

روضهخواني
روضهخواني سابقه تاريخي دارد و درباره وقايع كربلاست و درمساجد و حسينيه ها خوانده ميشود. شيوه خبر كردن براي مراسم روضهخواني متفاوت است و بازدن پرچم بر سر در خانه يا اينكه با رفتن يكنفر از طرف صاحب روضه به درخانه ها انجام می شود و آن شخص قهوهایي را كه داخل دستمال است تعارف ميكند و با برداشتن قهوه ميهمان دعوت صاحب روضه را مي پذيرد ولو اينكه صاحب روضه دشمن او باشد.

دستهگرداني
دستهگرداني يكي از مظاهرمشخص عزاداري درايام محرم است داراي اشكال مختلفي است. سينهزني، زنجيززني و شام غريبان. نشانــــههايي كه دستههاي عزا دار ها خود حمل ميكنند نيز مهم است البته اين نشانهها درهمه دستهها يكسان نيست. 

نشانههايي كه دستههاي عزاداران با خود حمل ميكنند عبارتند از:
ـ بيرق، كه ساده ترين وعام ترين نشانه است و منسوب به حضرت عباس (ع) است.
- كتيبه كه پارچه اي ست همراه با چوب كه جلوي دسته نگه داشته ميشود.
- علم، كه چوبی يا فلزي است كه با پارچه سياه پوشيده ميشود.
- شش گوش، كه حجمي است با شش گوشه كه سنبل قبر امام حسين است.
- كتل كه تيرچوبي استوانه اي شكلي است كه پارچه اي آن را مي پوشاند.
- نخل كه حجمي است پنج گوشه كه آينه كاريست و با پارچه پوشیده ميشود.
نخل امير چخماق در يزد بزرگترين آن مي باشد. در حوزه مركزي ايران نخل بسيار رايج است و مردم به آن بسيار معتقدند. نخل فقط در روز عاشورا به حركت در مي آيد نخل نشانه تابوت امام حسين است.
- چلچراغ كه مجموعه اي از فانوس هاست، حجمي مثلثي شكل است كه به آن فانوسها يا لامپهايي نصب ميشود. البته در روزگار كنوني از لامپ برق و مهتابي استفاده ميشود.

مراسم شام غريبان
مراسم غروب عاشوراست، گروهي با روشن كردن شمع دركوچه وخيابان حركت كرده نوحه مي خوانند.

تعزيه
نمايش مذهبي است با چهارچوبي خاص ويكي از جلوه هاي ماه محرم است. اجراي اين نمايش امكاناتي لازم دارد كه مهمترين آن عبارتند از:
تعزيه خوان، وسايل تعزيه خواني، مكان تعزيه خواني
- وسايل تعزيهخواني عبارتند از پوشاك كه دو قسمت ميشود پوشاك موافقخوانها و پوشاك مخالفخوانها اسلحه كه باز دو قسمت است براي موافقها شمشير و سپر است و براي مخالف خوانها نيزه، تير وكمان وخنجر. وسايل موسيقي عبارتند از شيپور، طبل وسنج. وسايل تعزيه صحنهآرايي ندارد، اما براي القاي صحنه واقعه كربلا از سنبلهايي مثل پره كفن، اسب و غيره استفاده ميشود و نسخههاي تعزيهخواني كه برآن ديالوگها و اشعار تغزيهخوانها نوشته شده است.
- مكان تعزيه: جايي كه تعزيه درآن برگزار ميشود معمولا" حسينيه ها و حياط مساجد یا خود مساجد است
- " تكيه " همان حسينيه رو باز است كه تعزيه در آن برگزار ميشود البته تكيه هاي سر پوشيده هم داريم.

مراسميكه در طول زندگي يك انسان برگزار ميشود
از زايش يك بچه تا مرك آن مراسمي وجود دارد. برخي از اين مراسم براي دختران و برخي براي پسران است برخي از مراسم مربوط به دوران طفوليت و برخي از مراسم مربوط به دوره بزرگسالي است. برخي مراسم براي زندگان و برخي ديگر براي مردگان است.

مراسم كودكي
مثل مراسم سوراخ كردن گوش براي دختران و مراسم ختنه سوران براي پسران ميباشد. براي پسران رسم عقيقه كردن هم وجود دارد كه گوسفندي را قرباني ميكنند و بطور كامل مي پزند و تمام اعضا و احشا’ آن را به همراه استخوانها درمحلي دفن ميكنند. مراسم شش شب است كه در ششمين شب تولد فرزند برگزار ميشود اعم از دختر يا پسر. در اين شب چون فرزند درمعرض«آل زدگي» قرار دارد (آل موجودي خيالي است كه به نوزاد ويا مادر آن آسيب ميرساند) پس براي دفع آن تمام فاميل جمع ميشوند و به هيچ وجه نوزاد را روي زمين نميگذارند در همين شب معمولاً نامگذاري فرزندان هم انجام ميشود.

مراسم ازدواج
مراسم ازدواج هم توام با آئين ها و مقرراتي است اين مراسم چندين قسمت دارند:
۱- خواستگاري
۲- خرج بري
در اين قسمت معمولاً پدر داماد و خود داماد به همراه جند تن ازمردان فاميل به خانه عروس مي روند و شيربها و مهريه دراين مراسم مشخص ميشود.
٣- عقدكنان
در بعضي از مناطق براي دعوت بانوان دراين مراسم، دستمال ابريشمي به همراه نقل، نبات و هل به منزل برخي از بانواني كه ميبايست دعوت شوند برده ميشود و با برداشتن آن دستمال دعوت پذيرفته ميشود.
۴- جهاز
جهاز را هنوز در بعضي مناطق داخل طبق مي گذارند و به منزل داماد ميبرند. در ضمن به همراه جهاز خلعتي براي داماد و بستگانش ميخرند.
۵- حنابندان
اين مراسم براي عروس و در روز قبل از عروسي انجام ميگيرد. سنگ دوزي كه بر دو پايه قرار دارد و آن را سنگ حنابندان مي گويند بر روي آن هفت يا چهار جام نقره يا برنخي از حنا پر ميكنند وروي آن سكه طلا يا نقره ميگذارند و دور آن شمع هاي رنگي روشن ميكنند وبه خانه عروس ميبرند البته از طرف خانواده داماد حنابندان داماد نيز در برخي مناطق ايران انجام ميشود. درصبح روز عروسي درحالي كه ساقدوش هاي داماد همراهش هستند اين مراسم براي وي نيز انجام ميشود.
۶- مراسم عروس بران يا عروسكشان
همراهي كردن عروس تا در خانه داماد را مي گويند مردم همسايه روي سرعروس نقل ونبات و ميوه هاي نوبرانه فصل مي ريزند تنها در بازار كرمان مراسم داماد كشان بر گذار ميشود.
۷- مراسم پاگشا
اين مراسم درخانه داماد برگزار ميشود همه فاميل هاي دوطرف مي آيندبراي سر سلامتي و ايجاد باب مراوده با خانواده جديد هدايايي نيز مي آورند.
مراسمهاي مربوط به مرگ
مرگ نيز مراسمي دارد مثل كفن و دفن، شب سوم، شب هفتم و شب چهلم. معمولاً درجامعه سنتي ما بخصوص در روستاها كليه اهالي يك روستا دست به دست هم مي دهند تا مخارج غذا به تنهايي به عهده صاحب عزا نيفتد. در بعضي از روستاها در خانهاي كه عزاداري در آن برقرار است اجاق خانه نبايد روشن شود.

ساير مراسم
به عنوان نمونه به چند رسم اشاره ميشود:
١.در فصل زمستان در تقويم سنتي چند مراسم در خانهها بصورت خانوادگي برگزار ميشود.
مراسم چله بزرگ و كوچك
۲. مراسمي كه هنگام برداشت محصول برگزار ميشود كه معمولا" با اشعاري همراه است.
۳. مراسم قالي شويان در جمعه اي درنيمه اول مهرماه برگزار ميشود.
در امامزاده سلطان محلي درمشهد و بياد شهادت آن حضرت مراسمی برگزار می شود و در دهات کاشان مراسم گلابگیری و درپاره اي از مناطق كشور مراسميكه خاص همان مناطق است برگزار ميشود مثل:
١. آذربايجان شرقي: مراسم عيد قربان دركوه علمدار در مرند، مراسم دراويش درايلخچي نزديك تبريز و مراسم چهارشنبه سوري در مراغه
۲. آذربايجان غربي: جشن انگور در اروميه، جشن نوروز و سير نوروزي در مهاباد، مراسم عيد پاك آشوريان در اروميه، مراسم اول تابستان در قره كليسا در ماكو
۳. اصفهان: مراسم قالي شويان درمشهد ... كاشان، مراسم عيد قربان و شترقرباني در كاشان، مراسم گل چيني و گلابگيري درقمصر كاشان در نيمه دوم ارديبهشت و خرداد ماه، مراسم عروس قنات در گلپايگان كه زني را به عقد قنات در مي آورند تا قنات همچنان بارور و پرآب باشد.
۴- بوشهر: مراسم به آب انداختن لنج ها با زدن سازهاي محلي همراه است، مراسم دسته گرداني وسينه زني ماه محرم به شيوه خاص بوشهر، مراسم زار، زار توعي موسيقي است كه با حركاتي اجراميشود درواقع دراين مراسم از موسيقي براي درمان بيماري هاي رواني استفاده ميشود.
۵ . خراسان: مراسم نقاره زني و ساير مراسم هاي سنتي در حرم امام رضا (ع)، مراسم تحويل سال جديد درحرم امام رضا مراسم نوروز مير نوروزي در اسفراين، مراسم مير نوروزي در گناباد، مراسم كشتي چوخه و طناب كشي در فواق و تايباد.
۶. فارس: مراسم تحويل سال جديد در حرم حضرت شاه چراغ، مراسم ترك بازي و عروسي ايلات فارس خصوصا" قشقاييها
۷. استان كردستان: مراسم ذكر دراويش در اوئين قادري و نقش بندي كه در مناطق استان اجرا ميشود، مراسم مولودي خواني درشب تولد حضرت پيامبر وحضرت علي به شيوه خاص در اكثر نقاط استان و مراسميكه هنگام برداشت محصول برگزار ميشود.
۸. استان كرمان: مراسم جشن سده درميان زرتشتيان شهركرمان، مراسم داماد كشان در جيرفت و بم.
۹. استان گيلان: مراسم علم واميني در مناطق كردستاني ديلمان از لاهيچان تاكلاچاي در نيمه تابستان. اين مراسم در واقع جشن شكرگذاري برداشت محصول است كه در بعداز ظهر يك روز جمعه پيش از برداشت محصول برگزار ميشود. مراسم و رزا جنگ (ورزا گاوند)، مراسم كشتي گيله مردي.
۱۰. استان مازندران: مراسم پرخوان مانند مراسم زاد در جنبو است. نوعي موسيقي درماني در منطقه تركمن صحرا و گنبد مي باشد. مراسم آق قويون در منطقه گنبد و تركمن صحرا و براي پدري برگزار ميشود كه به ٦٣ سالگي برسد، مراسم عروس قزاق در گنبد وگرگان.
۱۱. استان يزد: مراسم ماه محرم ونخل گرداني . مراسم زرتشتيان در زيارتگاه پير سبز اردگان، مراسم جشن سده زرتشتيان يزد.
پير سبز اردكان: اين مراسم در پنج روز اول تابستان برگزار ميشود . پير سبز در هشتاد كيلومتري شرقي اردكان و در دل كوير قراردارد. بر بلندي كوهي زيارتگاهي قرار دارد كه در پنج روز اول تابستان زرتشتيان براي زيارت و برگذاري آئين ها ومراسم خود در آنجا جمع ميشوند (يا پير سبز چك چكو)

بازارها
- بازارهاي ادواري: كه بطور موقت يك روز در هفته يا يك تا چند روز در سال در محل هايي خاص براي مبادله كالا و خريد و فروش فرآوردههاي زراعي و دامي وانواع حيوانات وماكيان و صنايع دستي و اشيا و اجناس ديگر تشكيل ميشود اين بازارها را ميتوان بر حسب هنگام و زمان بر پايي و شعاع كار يا دامنه كار و قشر بساط داران ومردم عمدتاً به دو دسته تقسيم كرد:

بازارهاي هفتگي و سالانه
- بازارهاي هفتگي: بازارهايي هستند كه با نام روزهاي هفته برگزار ميشوند مثل شنبه و يكشنبه بازار. اين بازارها دريك شبكه ارتباطي مجموعه اي از روستاها تشكيل ميشوند. از حوضه هاي جغرافيايي قديم ايران كه رسم وسنت برپايي بازارهاي هفتگي در آن مناطق هنوز پيش از مناطق ديگر حفظ شده مناطق گيلان، مازندران، آذربايجان و خوزستان است. اين بازارها بيشتر جنبه روستايي دارند و قشرهاي مختلف روستايي در آنجا فعاليت اقتصادي ميكنند بساط داران دوره گرد (پيله ور) نيز هر روز در يكي از اين بازارها بساط خود را پهن ميكنند. 

- بازارهاي سالانه: بازارهايي هستند كه سالي يكبار بمدت يك يا چند روز درمحل وزمان معيني بر پا مي گردد و دامنه فعاليتهاي اقتصادي و اجتماعي اين نوع بازارها بسيار گسترده تر از بازارهاي هفتگي است. معمولاً ملاقاتهاي دوره اي جمع زيادي از مردم و تجار و پيلهوران حوضهاي در اين بازار صورت مي گيرد و سرگرميهاي نمايشي نيز كنار اين بازارها قرار دارد. ترتيب دادن اين نمايش ها از ويژگيهاي مشترك در فرهنگ برپايي بازارهاي ادواري است. معركهگيري و شعر خواني از جمله اين نمايش ها هستند. پيشينه برگزاري اين گونه نمايشها در بازارهاي مكاره به صد سال قبل بر مي گردد.

برخي از نمونههاي بازارهاي ادواري سالانه ايران
- بازارهایي كه همزمان با برگزاري مراسم علم واچين در منطقه ديلمان دراكثر گيلان درنيمه تابستان برگزار ميشود.
- بازارهايي كه در ٢٦ مرداد ماه در منطقه شير گاه مازندران برپا ميشود.
- بازار حسن رضا كه هرسال در اطراف بقعه امامزاده حسن رضا در نزديكي جويبار و مارندران در نيمه تابستان برگزار ميشود.
- بازارهاي قالي كه در مراسم قالي شويان برگزار ميشود . اين بازارها همانند رسم قالي شويان يكروزه است دراين بازار برخي از نمايش ها و بازي ها برگزار ميشود.
- بازاري كه در ٢۸ ماه صفر در جوار امامزاده آقا علي عباس كاشان برگزار ميشود.
- بازاري كه هر ساله در دهم شعبان درجوار اما مزاده سيد غلام رسول در چابهار برگزار ميشود كه مخصوص شيعه مذهبان است.
- بازاري كه دركنار مراسم پير سبز اردكان (پير سبز چك چكو) تشكيل ميشود و در پنج روز اول تيرماه و مخصوص زرتشتيان است.
- بازاري كه دركنار مراسم قره كليسا در نزديكي ماكو و در روزهاي اول تابستان برگزار ميشود و مخصوص ارامنه است.

منابع
۱- سایت بنیاد مطالعات ایران، http://www.fis-iran.org/fa/resources/encyclopedia/iraniceleb
۲- ایران شناسی، سایت خبری تحلیلی ایراس، گردآورنده بهدا فرهنگ، ۱۳ آذر ۱۳۸۷

Share/Save/Bookmark
کد خبر: 24176